Гісторыя дыскрэтнага існавання.

Дзякуючы даследаванням Міхася Раманюка і пленным пошукам Надзеі Саучанка гісторыю фатаграфіі на Беларусі можна прасачыць з 1860-х гадоў. Тады ўзніклі фотамайстэрні ў Мінску, Віцебску, Гродне, Магілёве і іншых гарадах. На пачатку свайго развіцця творчая фатаграфія была шчыльна звязана з краязнаўчымі даследаваннямі. Вяршыні гэтага від мастацтва дасягнулі ў працы на Булгака.

У развіцці фатаграфіі значную ролю адыграў партрэтыст М. Напельбаум, які пачынаў свой шлях у Мінску. На жаль, фатаграфія канца XIX – пачатку XX ст. вывучана слаба і дайшла да нас большай часткай у творах ананімных фатографаў.

Уся гісторыя творчай фатаграфіі пасля рэвалюцыйнага перыяду, ажно да нашых дзён, – гэта дыскрэтнае, разарванае існаванне. У 1920–1930-я гады ў фотамастацтве пераважаў рэпартаж, новым этапам развіцця дакументальнай фатаграфіі сталі здымкі перыяду Вялікай Айчыннай вайны.

У 50-я гады ў СССР зноў робіцца зауважная фотааматэрская дзейнасць, а ў 60-я гады ў некаторых гарадах узнікаюць фотаклубы. Пры адсутнасці навучальных і іншых неабходных структур творчай фатаграфіі аматарскія клубы становяцца месцам вучобы, дыскусій, выставачных цэнтраў. Фотаклуб «Мінск» быў заснаваны адным з першых (1960) і прыкладна на дзесяцігоддзе стаў асноўнай рухальнай сілай творчай фатаграфіі ў рэспубліцы. Важнае значэнне набылі рэгулярныя тэлеперадачы пра фатаграфію. Нарадзілася ідэя рэгулярнай выставы ў Мінску. З выставы «Фатаграфіка-71» у 1971 г. пачынаецца гісторыя найбольш вядомай і буйной біенале мастацкай фатаграфіі ў СССР.

За дзесяцігоддзе сфарміраваліся цікавыя фатографы-аматары. Магутны ўплыў на іх творчасць адыгравала фатаграфія Прыбалтыкі. Штосьці знаходзілі таксама ў замежных часопісах, але друкаваных арыгіналаў здымкаў амаль ніхто не бачыў. У выніку генералізаваліся пэўныя ідэі, іншым разам вельмі маргінальныя, якія ўплывалі на аўтараў на працягу многіх гадоў.

У фотажурналістыцы гаворкі пра творчасць амаль не было. Многія прымаюць за творчыя працы сацзаказы таго часу. К пачатку 80-х выставы фатаграфікі выдыхаюцца, а фотааматэрскі рух спадае. Амаль адначасова ў Мінску з’яўляюцца навучальныя студыі, у тым ліку пры фотаклубе «Мінск». Пры наборы навучэнцаў была зроблена спроба творчага конкурсу, якая сябе апраўдала. Выпускнікі «Студыі-2» паказалі калекцыі фатаграфій, якія колькасна і якасна прыкметна адрозніваліся ад таго, што ўзнікала ў выніку фотааматэрскай практыкі.

Самі выпускнікі падобным чынам пачалі арганізоўваць уласныя студыі і творчыя групы. З аўтарамі, якія з’явіліся ў выніку работы навучальных студый і постстудыйнай творчай і арганізатарскай дзейнасці, звязваюць станаўленне мінскай школы творчай фатаграфіі. Асабліва заважнымі сталі творчыя групы «Правінцыя», «Панарама», «Беларускі клімат», «Мета».

З пачатку 90-х з’явілася тэндэнцыя адасобленых паказаў работ маладых аўтараў. У нейкі момант многім стала зразумела, што фатаграфіяй можна зарабляць. Людзі сталі самастойна гуляць у буйныя па правінцыйных мерках гульні. Змянілася культурная і грамадская сітуацыя. Апошняя значная падзея гэтага перыяду – выстава ў Берліне ў 1994 г. Арганізатары выставы ўгадалі дух першых выстаў у Доме кіно: па стылі, па чысціні, па энергіі. «NOVA» зрабіла спробу паўтарыць гэты дух, але не атрымалася – час і ўмовы вельмі мала спрыялі творчым ініцыятывам, а вербальная касметыка не магла замяніць саму творчую фатаграфію.

Пасля выставы ў Берліне з’явілася выразнае адчуванне, што тая фатаграфія ўжо не будзе мець працяг. Маглі працягвацца аўтары з падобнымі падыходамі, з падобнымі работамі. А фатаграфія «савецкіх лабарантаў», тыя ўмовы – танная папера, вольны час, неладкаванасць творчых людзей у жыцці і нейкая больш высокая канцэнтрацыя талентаў – усё скончылася.

Свет змяніўся. Змяніліся сацыяльныя ўмовы. У савецкім грамадстве роўных магчымасцей, дыферэнцыраваным на некалькі лёгкавызначальных груп, грамадстве рэлігійным па ўладкаванні, грамадстве экзальтаванай веры мастацкая творчасць і закрытыя секты творцаў успрымаліся як элітарны, суадносны з высокім узроўнем кампанент грамадства. Сёння культурныя з’явы страцілі магчымасць быць падзеямі.

Аўтары і творчыя групы, якія працуюць у мастацкай фатаграфіі, знаходзяцца ў тыповым становішчы груп неафіцыйнага мастацтва: іх ведае вельмі невялікая частка грамадства, статус у інфармаванай частцы зададзены галоўным чынам інфармацыяй пра замежныя паказкі, прафесійна займацца гэтым немагчыма, бо гэта не прыносіць неабходных сродкаў.

Разам з тым нельга сказаць, што мастацкі працэс спыніўся. Ён адбываецца іншым чынам, здзяйсняецца іншымі людзьмі ў цалкам іншых умовах. З’явілася вельмі шмат людзей з фотаапаратамі, і мы выйшлі на такі ўзровень аматарскай фатаграфіі, калі патрабуецца актуальная палітыка «фотатрэгера», каб дапамагчы сапраўды таленавітым аўтарам. З другога боку, вялікая колькасць фотаапаратаў у руках не можа не прывесці да вынікаў. Але падобная сітуацыя назіралася і ў савецкі час: фотаапаратаў было вельмі шмат, а творчыя прарывы – адзінкавыя.

Раней, перш чым выйсці ў фатаграфіі на прымальны ўзровень, трэба было пераадолець дастаткова складаны тэхнічны бар’ер. Да гэтага моманту адбываўся працэс накаплення выпадковых рашэнняў. Сёння тое ж самае робіць лічбавая тэхніка. Яна тыражуе. Чалавек пачынае фатаграфаваць, і ў яго з’яўляюцца нейкія вынікі на этапе здымкі, яшчэ больш – на этапе посткамп’ютарнай апрацоўкі. Таму ўзнікае ілюзія, што ён нібыта дасягнуў нешта ў творчым плане.

Сёння існуе небяспека, што шмат чаго спецыфічнага і каштоўнага, што было ў былой фатаграфічнай культуры, можа сысці, саступаючы месца культуры адбору, чыста механічнай творчасці, інтэрпрэтацыі факта, мастацтву змешаных тэхнік. Містычны пачатак, духоўнасць, трохмернасць фатаграфічнага часу ў спалучэнні з духам мастака, каштоўнасцю, спецыфічнымі падыходамі – усё гэта можа быць прадстаўлена толькі аўтарамі, якія развіваюць традыцыі старой школы.

Аналіз сучаснай сітуацыі хутка прыводзіць да высновы, што творчых людзей, якія сёння здольны нешта сказаць у фатаграфіі, няшмат. Тут – як у Чырвонай кнізе: калі колькасна папуляцыя набліжаецца да нейкай лічбавай адзнакі, назіраюцца крызісныя з’явы.

Але рэсурсы ў сучаснай творчай фатаграфіі ёсць і немалыя. Гэта і студэнты Акадэміі мастацтваў, і прыклад міні-школы «Фотагульні» (пад кіраўніцтвам Яна Карпава і Аляксея Ільіна), і навучальны праект «Светлы пакой» галерэі NOVA, конкурсы «Фотакрос» і «Фотапаляванне», якія існуюць на працягу доўгага часу і сталі своеасаблівай школай творчай фатаграфіі. Некалькі соцень чалавек прайшлі праз творчыя майстэрні.

Што адбываецца з гэтымі людзьмі, якія выходзяць пасля заканчэння фатаграфічнага навучання на поўны творчы ўзровень, на непобытавае разуменне фатаграфіі? Рэалізацыя ў асноўным адбываецца праз інтэрнэт-праекты аматарскага кшталту. Група, якая выпускаецца з курсаў, магла б стаць стрыжнем творчага аб’яднання, рэалізавацца на ўзроўні выстаў і творчых праектаў. Аднак гэтага ў большасці выпадкаў не адбываецца.

Няма спецыяльнай праграмы па рабоце з неафітамі пры Саюзе фотамастакоў, няма жадання фотаклубаў расчыніць для іх дзверы, стварыць паралельныя асяроддзі. Пакуль не будзе выразнай і лагічнай палітыкі адносна рэсурсаў, пра нармальнае развіццё фатаграфіі гаварыць няма сэнсу.

Толькі развітая фатаграфічная інфраструктура ў выглядзе галерэй, музеяў, сур’ёзных часопісаў і буйных праектаў можа дазволіць «сама па сабе» даць выразныя арыенціры таго, у якім кірунку рухацца і пасприяць творчай кар’еры. У нашых умовах цуд можа адбыцца толькі ў выніку мэтанакіраванай інтрыгі з аматарскімі кругамі і, асабліва, з «постнавучальнымі» групамі. Тады можна будзе ўбачыць, ці ёсць сучасная фатаграфія ў Беларусі.