Сем сустрэч з Валерыем Лабко.

Я вельмі ўдзячная лёсу, нагодзе, збегу абставін, што ўключылі мяне ў арбіту руху выдатных людзей: сяброў, паплечнікаў, вучняў і проста знаёмых Валерыя Лабко.

У выніку мы зрабілі фільм «Маналогі пра Валерыя Лабко» (здымкі, мантаж відэа – Дзяніс Хворастаў, канцэпцыя, камунікацыя – Вольга Рыбчынская), запусцілі выставачны праект «Адкрыты архіў VL», прысвечаны 70-гадоваму юбілею Валерыя (8.07–29.08.2021, НЦСМ, вул. Някрасава, 3; куратарская група: Сяргей Кажамякін, Ігар Корзун, Уладзімір Парфянок, Вольга Рыбчынская, Ірына Сухій, Юрый Элізаровіч), арганізавалі пленэр VL (24–28.06.2021).

Здымкі фільма сталі для мяне часам успамінаў, шчырых, адкрытых гісторый, прыватных выказванняў і натхнення. Кожны з маіх суразмоўцаў агучваў частку жыцця Валерыя Лабко. Іх гісторыі ажывілі сам час, далёкія падзеі. Сведчанні стварылі сімвалічны партрэт гэтага чалавека, сталі своеасаблівымі праекцыямі майго немагчымага дыялогу са спадаром Лабко. Я не была асабіста з ім знаёмая, але праз гэтыя інтэрв’ю-гутаркі я быццам размаўляю з ім.

Яўген Юноў, удзельнік арт-групы «Беларускі клімат». З 1997 года – крэатыўны дырэктар афіляванага офіса агенцтва Bates Saatchi & Saatchi, а з 2012 года – J. Walter Thompson.

Я вельмі ўдзячны колу, у вялікім сэнсе гэтага слова, якое ў момант канца 1980-х вынесла мяне ў шэраг выдатных людзей, што моцна і, мне здаецца, добра паўплывала на тое, кім я стаў, падарыла шмат шчаслівых момантаў у маім жыцці. Валера быў, вядома, адным з такіх людзей. Наша каманда «Беларускі клімат» – група аднадумцаў, сяброў, гэта можа называцца як заўгодна, і Валера быў неад’емнай яе часткай.

Надзвычайнае спалучэнне інтэлекту, адкрытасці, розуму, дружалюбнасці, прыняцця людзей і падзей. На мяне, чалавека, які пачынаў сваё жыццё на чыжоўскіх пустках, гэта рабіла незвычайнае ўражанне. Мы сабраліся дома, вакол Іркі (Ірыны Сухій), але тады Ірка і Валера былі такой монадай, якая складалася з дзвюх абсалютна непадзельных частак. Я толькі цяпер уяўляю, як мы выглядалі, як цяжка нас было зразумець, прыняць, а тым больш накіраваць ці нешта растлумачыць.

На першы погляд мы з Валерам былі зусім з розных светаў: па ўзросце, не ведаю, ці можна ў Савецкім Саюзе казаць аб сацыяльных слаях, напэўна, у нейкім выглядзе яны ўсё ж існавалі. Але, з іншага боку, я не памятаю моманту нашай першай сустрэчы, аднак памятаю адчуванне імгненнага безбар’ернага асяроддзя. Гэта першае, што адбылося.

Вусаты дзядзька быў не вельмі зразумелы з самага пачатку: хто ён і навошта такі ў нашым жыцці, і ці можам мы, бунтары і нонканфармісты, размаўляць з чалавекам у пінжаку. Але ў дачыненні да Валеры гэтае адчуванне праходзіла з першых момантаў зносін. Мне цяжка ўявіць чалавека, з якім ён не змог бы камунікаваць.

У кантэксце нашай групы цяжка сказаць, што мы такія ўжо фатографы-фатографы ў добрым сэнсе гэтага слова. Мне здаецца, сапраўднымі фатографамі былі хлопцы з групы «Правінцыя», якія таксама ўвабралі ў сябе і Валерава чуццё, і кіраўніцтва, усё добрае, што ён мог даць. Мы да гэтага часу ўнутры сябе спрачаемся, наколькі сур’ёзным было тое, чым мы займаліся.

І дзіўна тое, што Валера ні секунды не сумняваўся ў тым, што мы рабілі. Я сумняваўся больш, чым ён. Якая была наша страшная першая выстава ў падвале! Тады мы збіраліся і балбаталі, пілі віно значна больш, чым друкавалі і праяўлялі плёнкі. У нейкі момант трэба было паказаць сябе. Я разумею, што і Валеру трэба было даць справаздачу перад сваім кіраўніцтвам, што мы тут робім.

Наколькі лёгка па-чалавечы было камунікаваць, настолькі сур’ёзным было стаўленне да працы і фатаграфіі. Таму, якімі б несур’ёзнымі мы ні былі, першая справаздачная выстава фатаграфіі ў клубе была для нас сур’ёзным заняткам. Мы моцна разгубіліся, некаторыя ўцяклі.

Я разважаю, чаму мы ў гэтым Валераўым свеце затрымаліся. Апынуцца мы маглі дзе заўгодна. Трэба разумець, якімі мы былі тады: група людзей, ад якіх мамы дзяцей адводзілі на вуліцы, 18-гадовы ўзрост, гэты жахлівы клубок, якім кіраваць немагчыма.

З боку Валеры гэта было спалучэнне абсалютнай адкрытасці, талерантнасці да любога дзеяння, прыняцця, спакою, поўнага адчування таго, што нам можна даверыць як мінімум фотаапарат. Мы гаварылі пра мастацтва, няхай з рознага бэкграунду, з розных бакоў, але адразу на адной мове.

Фатаграфія для мяне была часткай праектаў, прыгоды, сторытэлінгу. Мне здаецца, што група «Беларускі клімат» – адна з найлепшых рэчаў, якія здараліся ў культурнай прасторы Беларусі. Праект паўстаў вакол Філіпа Чміра, развіўся і накіраваўся дзякуючы Іры Сухій. Нельга сказаць, што Валера моцна гэтым працэсам займаўся, але нам дапамагло тое, што чалавек іншай культурнай фармацыі, іншай школы паставіўся да нас з вялікай увагай.

Мы прывыклі ўвесь час трымаць удар альбо наносіць удар, а яго стаўленне было самай вялікай каштоўнасцю. Са шчырай цікавасцю высокаінтэлектуальнага, высокапрафесійнага чалавека з надзвычайным густам, з вострым зрокам. Такой вастрыні гледжання можна дасягнуць толькі тады, калі табе цікава ўсё, што адбываецца навокал.

У Сярэднія вякі лічылася, што зрок – гэта функцыя таго, хто глядзіць: з вачэй вылятаюць прамяні, якімі чалавек абмацвае свет. У любым выпадку ў глабальным светапоглядным сэнсе гэта ўзаемная рэч. Гэтыя прамяні, якія на цябе накіроўваюць, ты адчуваеш.

І я думаю, што першая такая глабальная, ментальная, большая, чым чалавечая, сувязь паміж намі, вельмі глыбокая сімпатыя ўзнікала таму, што Валеры было цікава, што побач з ім з’яўляецца нешта, чаго раней не было. Я думаю, што «Беларускі клімат» быў бы абсалютна іншым, калі б не Валера.

Рассыпацца ў дыфірамбах – гэта мала каму цікава. Але людзям, якім з Валерам атрымалася перасекчыся на полі фатаграфіі і проста на полі жыцця, я зайздрошчу гэтак жа, як зайздрошчу сабе. Маё ўяўленне пра творчасць, культуру, маё станаўленне зусім непарыўна з Валерам звязана.

Галіна Маскалёва, фотамастачка.

Згадваю 1985 год. Мы такія маладыя, амбіцыйныя. І Валерый даваў нам тады адчуванне таго, што мы – геніяльныя, што тое, як мы думаем, таксама геніяльна. Мы тады адкінулі ад сябе пытанні, што такое фатаграфія, якой яна павінна быць. Для нас гэта было не канцэптуальнае пытанне, гэта было наогул не пытанне. Тое нам вельмі дапамагала.

Мы адразу заявілі, што фатаграфія можа быць любой, мець зусім любое фармальнае рашэнне, яна павінна выказваць ідэю, канцэпцыю. Тут Валера прапанаваў нам цэлую тэхналогію таніравання, друку, поўную лінейку тэхнік і поўную свабоду выказвання. І гэтая свабода, якую ён нам даў, выкінула нас у новую хвалю.

Я растлумачу. Усё, што ў нас склалася ў «Правінцыі», у нашай студыі з Валерыем у гэты перабудовачны час, гэта ўсё замкнулася: час перамен, новая тэхніка, новае мысленне, новае бачанне, непрывязка да старога. Гэта дазволіла рабіць нешта новае – нашы работы падаваліся, чаплялі. Недарма ў 1992 годзе я, а ў 1993-м мы з Уладзімірам Шахлевічам станавіліся найлепшымі фотамастакамі Расіі. На такім моцным узроўні мы працавалі.

У канцы 1970-х – пачатку 1980-х у развітых краінах свету ў мастацкіх музеях пачалі ствараць фонды і аддзелы фатаграфіі. У 1983 годзе гэта прыходзіць і да нас: Лабко пачынае рыхтаваць людзей менавіта да арт-фатаграфіі, а не да аматарска-мастацкай або клубнай плыні. Менавіта тады ён робіць вучняў фотамастакамі, якія працуюць на музейным узроўні, гаворка ідзе пра мастацтва. Мы тады гэтага не разумелі.

А што ў нас тады было? Журналісцкая фатаграфія, рэкламная толькі пачыналася (я сама працавала ў першым глянцавым часопісе «Ладзі прэстыж» Грайцовай), жанравая, аматарская. Наш зварот да ідэі і канцэптуальная распрацоўка, знаходжанне фармальных прыёмаў яе падачы – вось тое, што склала новую плынь арт-фатаграфіі, дарэчы, якую я потым дваццаць адзін год укладала ў Маскве. Там наогул не ведалі, што такое арт-фатаграфія, і не разумелі.

Феномен Лабко якраз у тым, што ён нейкімі інтуітыўнымі шляхамі падрыхтаваў і выпусціў фотамастакоў, якія сталі музейнымі мастакамі. Вялікая ўдзячнасць Валерыю за гэта. Яго трансцэндэнтнасць, вельмі дакладна выбудаваная тэхніка, праграма, падрыхтоўка, вызваленне галавы, як ён казаў, – усё гэта прывяло да таго, што мы змаглі стаць фотамастакамі.

Ірына Сухій, удзельніца арт-групы «Беларускі клімат», экалагічная актывістка, заснавальніца ГА «Экадом», займаецца развіццём устойлівай энергетыкі ў Беларусі.

Калі я пачала займацца фатаграфіяй, мне сказалі, што я абавязкова павінна пазнаёміцца з Лабко. Я прыйшла, пазнаёмілася і засталася. І мне здаецца, што гэта быў паваротны момант у маім жыцці. Якраз тады фотаклуб «Мінск» шукаў лабаранта, Валера прапанаваў мне ўладкавацца. З гэтага шмат рэчаў пачалося.

Я стала студэнткай студыі ІІІ, якая тады арганізоўвалася, і падвал фотаклуба стаў месцам збору розных людзей. Я клікала ўсіх, дазваляла карыстацца лабараторыяй. Па аўторках тут збіралася студыя, па чацвяргах – клуб. Увесь астатні час нікога гэта месца не цікавіла. Можна было друкаваць фатаграфіі ноччу, можна было збірацца, размаўляць, піць віно, чай, торцік, слухаць Брайана Іна. Там у нас быў бабінны магнітафон і гучалі ўсякія дзіўныя запісы. Гэта быў нейкі псіхадэлічны падвал, было трошкі чуваць, як ездзяць трамваі, асабліва вечарам. Цудоўны быў час.

І, вядома, навучанне ў студыі. З аднаго боку, тэхнічна, тэхналагічна ставіўся працэс, у цябе з’яўлялася магчымасць атрымліваць вынік зусім іншага ўзроўню, чым той, што атрымліваўся раней. Усе гэтыя магічныя замешванні праяўляльніка – я тады не ўнікала ў хімію: столькі гэтага, столькі таго – для мяне гэта была магія. І ў мяне добра атрымлівалася насамрэч, я не ведаю чаму.

Я заўсёды кажу, што Валера – гэта мой настаўнік жыцця і фатаграфіі. І гэта не значыць, што ён са мной вёў размовы пра жыццё ці казаў, што трэба прытрымлівацца дэмакратычных прынцыпаў. Не было нічога такога спецыяльнага або знанага. Тым не менш, менавіта тады, у гэтым падвальчыку фотаклуба «Мінск», я зараз разумею, фармаваўся мой светапогляд, эстэтычныя погляды.

Гэта было, як цяпер бы сказалі, воблака тэгаў: ты існуеш у такой насычанай прасторы, дзе ты выбіраеш тое, што табе трэба, цябе ніхто ні да чаго не прымушае. Гэта такі вельмі цікавы працэс выбудоўвання сябе, у чымсьці сваёй будучыні.

Успамінаю нашу дзейнасць у беларускай частцы Next Stop Soviet. Справа ў тым, што ў 1987 годзе дацкія маладыя камуністы вырашылі, што трэба разбурыць жалезную заслону і сустрэцца з моладдзю Савецкага Саюза. Так атрымалася, што мой брат, які вывучаў дацкую мову, быў з самага пачатку ўцягнуты і, адпаведна, прыцягнуў мяне, а я ўжо, у сваю чаргу, запрасіла Валеру і фатографаў з тутэйшай тусоўкі.

Лабко стаў старшынёй беларускага адгалінавання гэтай ініцыятывы. Гэта быў яшчэ Савецкі Саюз, адбыліся нашы першыя выезды за мяжу. Вядома, людзям, якія нарадзіліся пасля развалу СССР, вельмі складана ўявіць сабе нашы адчуванні. Ты жывеш з поўнай упэўненасцю ў тым, што ў цябе ёсць усе гэтыя гісторыі пра «дзікі Захад», капіталістычны, жудасны, і адначасова з разуменнем, што шанцаў калі-небудзь туды з’ездзіць практычна няма. Ты існуеш у гэтай савецкай рэальнасці, імкнучыся знайсці ў ёй нейкую сваю нішу, каб не перасякацца з афіцыёзам.

І тут раптам гэтая жалезная заслона прадзірэлася: перабудова, Гарбачоў, і нас, «некамсамольцаў», выпускаюць. І мы тады, з Валерам у тым ліку, упершыню выехалі. Далей гэта быў такі працэс самаарганізацыі, былі кантакты з нашымі скандынаўскімі партнёрамі. Была запланавана ключавая кульмінацыйная гісторыя – прыезд пяці тысяч скандынаваў у Савецкі Саюз, нейкія творчыя акцыі. Памятаю, была выстава дацкага кансай-фатаграфіі ў Мінску.

Дзякуючы Next Stop Soviet і ўсякім такім гісторыям тады «школа беларускай фатаграфіі» стала выходзіць на міжнародную арэну. У гэтым выпадку Валера, які цалкам мог бы заняцца прасоўваннем сябе, тым не менш, на сустрэчы з куратарамі або ў паездкі збіраў усіх, браў камплект фатаграфій розных аўтараў.

Такі ёсць гісторыя. Пра шведскі часопіс Photo & Video. Гэта быў самы першы выезд за мяжу, у Стакгольм. Мы пазнаёміліся са шведскім маладым фатографам Торбернам Лага. Ён прапанаваў схадзіць у часопіс Photo & Video, тады гэта быў вядучы шведскі часопіс у галіне фатаграфіі. Як я цяпер разумею, на Захадзе не прынята прыходзіць без папярэдняй дамоўленасці. Торберн, напэўна, таксама быў такі левы поглядам фатограф. Ён казаў: «А што, пайшлі, фатаграфіі пакажам».

І мы такія – топ-топ – прыходзім, у кнопачку тэлефануем, там пытаюцца: «Хто вы?» Мы такія: «Фатографы з Савецкага Саюза». Нас пусцілі. Рэдактар кажа: «Вы вельмі своечасова. Учора на планёрцы мы казалі, добра б надрукаваць што-небудзь з савецкай фатаграфіі. І тут вы ў дзверы грукаеце». Тады выйшаў нумар, у якім палову часопіса складалі нашы фатаграфіі.

Мне здаецца, сутнасць Валерыя Лабко, яго прызначэнне – гэта настаўнік. Хоць ён займаўся рознымі рэчамі. Шкада, што ён так рана пайшоў. Бо для вельмі многіх людзей ён змог зрабіць нешта вельмі важнае, лёсаўызначальнае.

Уладзімір Парфянок, фатограф, куратар выстаў, заснавальнік і кіраўнік галерэі візуальных мастацтваў Nova.

Валера быў напоўнены ідэямі і ведамі, якія адпавядалі яго часу. Аднак у чымсьці ён час апярэджваў: нейкія рэчы ён хутка інтуітыўна схопліваў, па-свойму іх усведамляў, шукаў і знаходзіў людзей, якія вакол гэтых ідэй маглі аб’яднацца, паверыць у іх і развіваць. Для мяне гэта было важным.

Я не хачу ацэньваць Валеру як фатографа – гэта не вельмі правільна з той прычыны, што ён, на жаль, не пакінуў нам нейкага артыкуляванага завяшчання. Мы ўсе прызнавалі яго высокі ўзровень і празорчыя якасці, у фатаграфіі ў тым ліку. Але яго спадчына ім самім не была прапрацавана, а тымі, хто ішоў за ім, пакуль яшчэ ніяк не ацэнена. Таму будзем успрымаць Валеру як фатографа, які застаўся ў развіцці: фінальная кропка не пастаўлена.

Працуючы з архівам Валеры, не перастаю здзіўляцца яго гіганцкаму маштабу. Ён быў надзвычай прадуктыўны і працаздольны. Дакументаваў усё. Мяркую, што яшчэ не настаў час ацаніць, які ўклад ён унёс, напрыклад, у развіццё беларускага балета. Фіксаваў амаль усе спектаклі, працоўныя моманты, гэта была і тэхнічная здымка. Ён знайшоў тут сваю тэму і зрабіў шэдэўральную выставу партрэтаў артыстаў балета. Менавіта пасля гэтай выставы, якая праходзіла ў Мінску, я і вырашыў, што хачу займацца фатаграфіяй. А праз некаторы час высветлілася, што Валера набірае групу.

У архіве велізарная колькасць дакументальнай інфармацыі, звязанай з тым часам. Узнікае адчуванне прыкрасці, чаму гэта ўсё ляжыць дагэтуль неапрацаванае, не ўключана ні ў адзін нацыянальны архіў. Гэта інфармацыя, што распавядае пра час, пра жыццё ў тыя гады, пра працу ўнутры інстытуцый, або ж як фатограф рабіў тэхнічную здымку ў розных навуковых установах. Я яшчэ не дабраўся да матэрыялаў таго перыяду, калі Валера вёў студыю ў Акадэміі мастацтваў, там таксама, напэўна, ёсць шмат цікавага.

Дзякуючы таму, што побач працавалі такія ціхія падзвіжнікі Валеры, як Сяргей Сукавіцын, захаваліся скрынкі, набітыя негатывамі. Там столькі інфармацыі, якую, напэўна, павінен апрацоўваць не адзін навуковы інстытут і не адзін год. Не пакідае адчуванне маштабу і вар’яцкай працаздольнасці, сяднасці ў добрым сэнсе слова. Ён нічога не кідаў, як я разумею. Ён шматразова вяртаўся да нейкай ідэі, дапрацоўваў яе.

У мяне, напрыклад, няма такой працаздольнасці. Я хутка запальваюся і хутка губляю да нечага цікавасць. А Валера мог метадычна нешта дарабляць, паглыбляцца. Я ўжо не ўспамінаю пра ўсе яго спробы ў плане таніравання, распрацоўкі праяўляльніка, спосабаў друку, сушкі, рэтушавання. Танiраванне ў самых розных варыянтах – гэта ўсё адзін чалавек зрабіў, як аказалася. У Валеры ўсё гэта атрымлівалася.

Яшчэ адзін важны момант у дачыненні да архіва Валеры Лабко, архіва не кананічнага, а, як я яго называю, «працоўнага»: было вельмі нечакана ўбачыць, што Валера быў не толькі настаўнікам, але і вучнем. Ён адчуваў, што мяняецца час, прыходзіць новая генерацыя з іншым узроўнем разумення і вобразаў. Валера не саромеўся павучыцца ў іх. У яго працоўным архіве ёсць такія метадычныя кадры. Гэта сталая перадача нават не ведаў, а нейкіх імпульсаў іншым людзям.

Вось у гэтым сэнсе Лабко – гэта вірус. І многія з тых, хто сутыкаўся з гэтым вірусам, кожны па-свойму яго перажываў, хварэў на яго і вылечваўся, вызваляючыся ад яго, альбо жыў з ім далей. Гэтая метафара, мне падаецца, самая прадуктыўная, асабліва ў цяперашні час. Лабко – гэта вірус.

У Валеры не было рэкамендацый, што нам трэба рабіць у сваім далейшым жыцці. Ён сабраў розных людзей, і аказалася, што інтарэсы ва ўсіх розныя. Дарэчы, менавіта Валера Лабко стаў для мяне адкрыццём, крануў. Па-першае, гэта гаворыць пра яго як пра чалавека, які не застыўшая легенда, ні ў якім разе. Наша спроба гераізацыі, ператварэння яго ў нейкую легенду – няправільны падыход. Нам патрэбны маякі, людзі-арыенціры, але Валера, як мне здаецца, быў іншым.

Яго метад навучання ў тым, што ён не вучыў фактычна, а збіраў людзей таленавітых, творчых, адкрытых і дазваляў ім рабіць тое, што яны хочуць. Вось гэта, мне здаецца, можна было б назваць метадам Лабко. Гэтым тэрмінам карыстаюцца, але, відаць, кожны ўкладвае ў яго сваё значэнне. А я б менавіта гэта называў метадам Лабко – «адкрытая школа саманавучання людзей, якія да гэтага здольныя».

Падчас гутаркі з Сяргеем Кажамякіным, Юрыем Элізаровічам, якая адбылася пасля смерці Лабко і была надрукавана ў «Мастацтве», мы разважалі, у чым жа феномен Лабко. І неяк спантанна напрыканцы размовы ўзнікла ідэя, што Валера Лабко – гэта нейкі вірус, гэтая вірусная сістэма ўключэння, далучэння іншых людзей. І гэта справакавала мяне пайсці ў часопіс «Мастацтва».

Гэта была яго ідэя. Не ведаю, што ён змог у мне разгледзець, пры тым што я ніколі не пісаў, я хлопчык, які скончыў хімфак і, у прынцыпе, не павінен быў працаваць у часопісе беларускамоўным рэдактарам. Але так атрымалася. У той час, на пачатку 1990-х, такое было магчыма. А далей ты пачынаеш асэнсоўваць сваю новую пазіцыю і напаўняць яе тым, чым лічыш патрэбным.

Калі б не было працы ў «Мастацтве», не было б галерэі Nova. Яна з’явілася таму, што ў нейкі момант стала зразумела: нічога не адбываецца, няма пра што пісаць. Спачатку я знайшоў спосаб звязацца з рэдакцыямі замежных часопісаў і стаў атрымліваць іх выпускі. Так у часопісе з’явіўся блок публікацый пра тое, што адбываецца за межамі Беларусі. А далей было жаданне даведацца, што ў нас. Так з’явілася ідэя галерэі Nova.

Потым паўстала каманда аўтараў: Дзмітрый Кароль і Аляксандр Давыдчык, філосаф і філолаг, якія працавалі ў аддзеле маркетынгу бібліятэкі Янкі Купалы. Пазней далучыліся Нэлі Бекус, Арсен Мелікян. Яны глядзелі на фатаграфію з іншай пазіцыі, з іншых наогул аблокаў. І гэта быў выбух, новае асэнсаванне таго, што адбываецца тут, на тэрыторыі той жа галерэі Nova.

Паступова з’явіліся паралельныя праекты. У часопісе мы сталі спрабаваць убачыць перспектывы беларускай фатаграфіі на тэрыторыі больш шырокай, чым Беларусь, – як мы выглядаем на фоне суседніх краін або больш далёкіх. Вось такая была ідэя, якая вырасла натуральна, а не таму, што быў план. Акрамя таго, галерэя працавала, пачаў назапашвацца архіў работ беларускіх аўтараў, якім цяпер выдатна карыстаемся.

Фатаграфія таго часу, у тым ліку Валерава, зробленая аналагавым спосабам, рэальна іншая. Яна не горшая і не лепшая за сучасную, там было больш гульні на супраціў, трэба было пераадолець кучу перашкод, каб атрымаць кандыцыйны здымак. І гэтыя намаганні прыкметныя нават цяпер. Гэта як нейкае пасланне з мінулага тым, хто зараз займаецца фатаграфіяй як творчасцю і мастацтвам.

А Валера Лабко – гэта вельмі карысны штам фатаграфічнага віруса, які неабходна падхапіць, каб беларуская фатаграфія магла далей захопліваць новыя тэмы, тэрыторыі, прасторы і развівацца.

Юрый Элізаровіч, фотамастак, стваральнік і куратар студыі-клуба «Панарама».

Я часам сам задумваюся, чаму Лабко стаў такой рэзананснай фігурай у беларускай фатаграфіі. І думаю, што яго ад большасці тых, хто быў у фатаграфіі і хто тады прыйшоў у фатаграфію, адрозніваў сістэмны падыход да ўсяго, чым ён займаўся. На любую з праблем – няхай гэта будзе тэхнічная, эстэтычная, палітычная, маральная альбо культурная, – ён глядзеў з пункту гледжання не гэтай канкрэтнай праблемы, а як на прыватнасць сярод іншага, разумеючы, што сама па сабе праблема не можа быць вырашана, калі вырашаць толькі яе адну.

Таму нарадзіліся не проста праяўляльнік Лабко ці спосаб тэхнічнага друку, падрыхтоўкі адбіткаў Лабко, а менавіта суцэльная сістэма, пачынаючы ад працэсу здымкі, негатыўнага працэсу, пазітыўнага працэсу, дадатковага аздаблення адбіткаў і нават сістэмы экспанавання. І, напэўна, такі яго падыход быў велізарнай сілай. Гэтая сетка, якую Валера сплятаў, магла комплексна вырашаць многія праблемы. Таму і рэзананс яго дзейнасці такі вялікі. Я наведаў некалькі выстаў, якія цяпер у Мінску праходзяць, і ўбачыў, што за выключэннем некалькіх новых аўтараў найбольш моцныя працы – гэта да гэтага часу працы аўтараў «мінскай школы», прадукту дзейнасці Валеры Лабко.

Мяркую, беларускай фатаграфіі пашанцавала, што ў нейкі момант Валеры яна была цікавая. Цікавая настолькі, што ён выдаткаваў на яе дастатковы кавалак свайго жыцця. Потым ён заняўся інтэрнэт-праблемамі, гэтак жа сама вельмі хутка стаў там заўважнай фігурай, займаючыся ўжо зусім іншымі рэчамі.

Распрацаваўшы нейкую суцэльную сістэму ў падыходах у фатаграфіі, пачынаючы ад здымкі да канчатковага выніку, Валера атрымаў інструмент, які добра было б даваць у рукі таму, каму ён спатрэбіцца па-сапраўднаму, каб атрымаць у выніку вартую гэтага інструмента фатаграфію. Мабыць, студыі і сталі чарговым яго эксперыментам.

З храналогіяй тут можа ўсё блытацца: першую пачынаў Жылінскі, другую вёў ужо Лабко цалкам, а трэцяя – тая, на базе якой ужо вырасла потым «Правінцыя». Я выпускнік студыі ІІ. Калі з нашай студыяй Валера апрабаваў нейкія падыходы, то ў «Правінцыі» ён быў ужо значна больш смелым і вольным.

Часта задаюцца пытаннем, чаму не зрезанавала такім жа чынам яго дзейнасць у акадэміі, чаму не было такой аддачы, як ад тых курсаў. Хоць, безумоўна, Валера спадзяваўся, што, выкарыстоўваючы акадэмічную базу, ён зможа атрымаць аналагічны цікавы вынік. Але я думаю, што прычына была перш за ўсё ў гэтай несвабодзе. Ён, упісваючыся ўжо ў зададзеную, існуючую структуру, павінен быў адпавядаць правілам гэтай структуры. Напрыклад, працаваць не з тымі, з кім сам хацеў, а з тымі, хто заплаціў за магчымасць вучыцца на гэтых курсах. І быў адпаведны рэгламент: планы, праграмы, колькасць.

Важна ўспомніць і тое, што Валера паламаў не толькі сістэму ўспрымання фатаграфіі, не толькі густавыя прыхільнасці фатографаў таго часу, не толькі тэхналагічную базу, якая тады якасную фатаграфію вызначала як фатаграфію з вялікага шырокага негатыву. Ён па-добраму паламаў жыццё вельмі многіх людзей, якія пакінулі свае працы, прафесіі, будучыя кандыдацкія і доктарскія і заняліся фатаграфіяй, верачы ў тое, што гэта варта таго, і камусьці з іх удалося сябе рэалізаваць.

Так склалася, я сам ужо дакладна не памятаю ўсіх абставін, што было памяшканне, былі людзі, якія хацелі вучыцца фатаграфіі, і, выкарыстоўваючы методыку Валерыя Лабко, я правёў некалькі студый, з якіх склаўся потым фотаклуб «Панарама». Ён досыць паспяхова праіснаваў некалькі гадоў, канкурэнтна і прыкметна.

Я баюся перайсці на высокамоўныя словы, баюся, што яны не будуць пераканаўчыя, у кагосьці могуць выклікаць іронію, але ва ўсякім разе Лабко прапаноўваў нейкі касмічны погляд на сітуацыю, на любую сітуацыю, які дазваляў фармаваць іншыя падыходы ў вырашэнні гэтай сітуацыі, знаходжанне шляхоў для таго, каб нешта змяніць.

Я думаю, што адыход Валеры ад фатаграфіі тады, калі пачаліся чарговыя спробы фармалізацыі фатографаў, пошукі новых фатаграфічных структур, якія займаліся б рашэннем прафесійных праблем, адбыўся таму, што ён глядзеў на гэта зверху і трохі з будучыні. Я не выключаю, што праблема сённяшняй беларускай фатаграфіі – як разрозненасць, немагчымасць кансалідацыі ў рамках цэха, нягледзячы на тое, што існуе структура для гэтага, – у нейкай меры тлумачыцца адсутнасцю маштабнай асобы, якая магла б паглядзець на гэта не з пункту гледжання ўласных інтарэсаў, прыватнай праблемы, а разгледзець зверху і з боку.

Міхаіл Гарус, фотамастак.

Я не аднойчы разважаў пра тое, кім быў Валерый Лабко. І калі будзе дапушчальная такая гістарычная паралель, Валерый быў прыкладна тым жа, кім быў Стыў Джобс для IT-індустрыі, высокіх тэхналогій. Стыў таксама быццам не быў інжынерам, праграмістам, тым больш ён не быў кінематаграфістам і ніколі не меў справы з анімацыяй. Але за што ні браўся, побач узнікалі яго паплечнікі, і справа хутка рухалася, прычым навацыйныя рэчы знаходзілі сваю рэалізацыю ў жыцці. Прыкладна такім жа быў і Лабко. Магчыма, адрозненне ад Джобса ў тым, што ён быў яшчэ і выдатным фатографам.

У Лабко ёсць дзівосныя серыі работ. Ён быў празорцам, здольным уявіць, што дастаткова хутка стане цікавым у грамадстве, натхніць гэтымі ідэямі, заразіць сваіх паплечнікаў-саўдзельнікаў.

Тэм было вельмі шмат. Скажам, быў задуманы цікавы праект, да якога я быў датычны, – выданне першага фатаграфічнага часопіса. Праўда, яму не пашанцавала, таму што гэта здарылася ў пачатку 1990-х, калі рынак яшчэ не склаўся, але пілотны нумар быў зроблены, усё было выдатна.

У свой час Лабко меў канфлікты з фатографамі старэйшых пакаленняў, якія настолькі прывыклі да калектыўнай працы, што мыслілі аўтара толькі часткай чагосьці агульнага. Фатограф тады проста прадстаўляў свае працы, пару разоў у год рабілася велізарная калектыўная выстава. Валеру даводзілася спрачацца і даказваць відавочныя рэчы – што аўтар можа рэалізавацца самастойна, у адзіночку, рэалізоўваючы індывідуальныя праекты. Гэта было ў сярэдзіне 1980-х.

Мой шлях знаёмства і супрацоўніцтва з Валерыем адрозны ад іншых аўтараў. Справа ў тым, што, паступіўшы ў другую студыю навучацца да Лабко, гэта была восень 1984 года, я ўжо вельмі многае змог даведацца ад выпускнікоў папярэдняй студыі. Таму многае мне было знаёма. Потым з’явілася захапленне экраннай фатаграфіяй – з’явай значна бліжэйшай да кінематаграфіі, чым да фатаграфіі, таму зімовы час я быў убаку, хоць на некаторых занятках прысутнічаў, яны мяне ўражвалі.

Самае галоўнае здарылася ўжо потым, пасля заканчэння гэтых трох выпускаў. Тады Валера прапанаваў выпускнікам не разбягацца хто куды, а сустракацца штотыдзень і абменьвацца ідэямі. Гэты перыяд і стаў для мяне самым важным. Гэта была супольнасць – нельга сказаць, што абсалютных аднадумцаў, але людзей, якія, безумоўна, забяспечвалі адно аднаго нейкімі ідэямі, меркаваннямі. Магчыма, таму мы да гэтага часу, калі прайшло ўжо столькі гадоў, падтрымліваем адносіны і выдатна адно да аднаго ставімся.

На мой погляд, Валерый быў выдатным аўтарам, цудоўна эрудыраваным чалавекам, экспертам у многіх галінах. Самае галоўнае, што змяніла нашае жыццё, – зусім не навучанне ў тых студыях, а далейшае ўзаемадзеянне і супрацоўніцтва.

Ала Пігальская, PhD, даследчыца дызайну, дызайнерка.

З Валерам Лабко мы пазнаёміліся ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце мінскага перыяду (1992–2004). Тады ў Валерыя і Уладзіміра Дунаева, прарэктара ЕГУ, была ідэя запусціць прынцыпова новую праграму, якая б спалучала камп’ютарныя тэхналогіі, вэб-дызайн і гуманітарную адукацыю. У Валерыя Дзмітрыевіча, мне здаецца, быў трошкі такі расфакусаваны погляд. Гэта было вельмі важна для таго, каб змястоўна злучыць гуманітарную адукацыю і інфармацыйныя тэхналогіі.

Ён разумеў, што рынку патрэбны вузкія спецыялісты па праграмаванні і вэб-дызайне, але для фармавання індустрыі і прафесійнага поля важныя шмат пагранічных рэчаў. Ён заўсёды прапаноўваў шукаць сувязі, нейкія элементы, якія маглі б звязваць прафесіяналаў розных напрамкаў і насычаць асяроддзе. Сыход Валерыя Дзмітрыевіча пасярод вясновага семестра быў для ўсіх нечаканым.

У выніку факультэт інфармацыйных тэхналогій быў створаны, але гэта ўжо быў дэпартамент з праграмісцкай скіраванасцю. Тое, што ў выніку стварылі пасля сыходу Лабко, стала прамым адказам на запыт рынку. У мяне тады склалася ўражанне, што ён сышоў якраз таму, што занадта шмат інвеставаў сіл і энергіі ў гэты праект і ў нейкі момант адчуў спусташэнне і зразумеў, што больш укладвацца ён не можа, а менш не хоча.

Я б параўнала Валерыя з аператарам інкубатара. Ён аналізаваў, што можа насыціць атмасферу нейкімі патрэбнымі для творчасці мікраэлементамі. Затым пачынаў здабываць гэтыя элементы, каб фармаваць спрыяльнае асяроддзе, глебу, якая ўжо дазволіла б камусьці саспець і рэалізаваць свае праекты. Мне здаецца, гэта такі прадуктыўны падыход, які не ўсе, напэўна, маглі разумець, бо значна прасцей глядзець у вузкім прафесійным ключы. Адсюль каштоўнасць такога погляду Валерыя Дзмітрыевіча.

Я б сказала, ён бачыў сувязі, а калі не бачыў, то спрабаваў выбудоўваць іх: паміж рознымі сферамі кампетэнцый, абласцямі ведаў, каб людзі не заставаліся замкнёнымі ў сваім прафесійным коле, а маглі наладжваць такія масткі, кантакты, якія б узбагачалі. Дзякуючы ўзаемадзеянню спецыялістаў розных сфер узнікалі новыя астраўкі ведаў.

Потым, калі ЕГУ пачаў адбудоўвацца ў Вільнюсе, мне прапанавалі рабіць праграму па дызайне – «Візуальны дызайн і медыя». Якраз паўстала пытанне пра тое, якімі сродкамі будзе аперыраваць дызайнер, і фатаграфія была адным з такіх важных медыя. Я запрасіла Валерыя Лабко, таму што ведала пра яго фатаграфічную дзейнасць, чула пра «клубныя» праекты. І сапраўды, ён збіраў вакол сябе студэнтаў, камунікаваў не ў фармаце стандартызаванага курса, а менавіта стараўся іх захапіць, спрабуючы стварыць нейкую атмасферу, асяроддзе, якое дазваляла паглыбляцца, зыходзячы з уласных інтарэсаў, у тэму фатаграфіі.

Я думаю, што гэта самая яркая якасць – уменне стварыць атмасферу, з аднаго боку цёплую, з другога – прафесійную. Ён гуртаваў вакол сябе людзей, прычым у яго былі досыць выразныя ўстаноўкі, звязаныя з фатаграфіяй. Ён заўсёды шукаў вельмі нестандартныя шляхі, якім чынам матэрыял паднесці студэнтам, актыўна ўключаўся ў развіццё дыстанцыйнай адукацыі.

Выкладчыкаў ён таксама арганізоўваў, любіў вакол сябе ўсё закруціць, а далей каб яно ўжо па інерцыі круцілася. Ён як бы ўсіх падхопліваў у сваім руху, на сваёй энергіі, а потым усё крыху рассейвалася. У мяне было адчуванне, што яму не хапала аддачы. Яму было важна бачыць зваротную сувязь, і калі не бачыў, то перажываў. Але студэнты захапляліся, займаліся студыйнай і стужкавай фатаграфіяй, і ўсё гэта паказвала, што яго намаганні не знікаюць дарма.

Падрыхтоўка гэтага матэрыялу, гэтыя сем сустрэч з’явіліся для мяне досведам судотыку з «пазітыўным штамам фатаграфічнага віруса», мікракосмам, «колам», часткай прасторы, створанай і насычанай Валерыем Лабко.

У працэсе стварэння канцэпцыі выставы, збіраючыся і абмяркоўваючы спадчыну, значнасць, ролю і феномен Лабко, неяк само сабой паўстаў вобраз грыбніцы як метафары своеасаблівай сеткі ўзаемадзеянняў і ўплываў, сістэмы ўзаемаадносін, ім згенераванай. Так «грыбніца Лабко» з нябачнымі, але трывалыми ніткамі, праз якія праходзяць імпульсы, вібрацыі, улоўліваюцца сігналы, працуе і па гэты дзень.