«Любоў – гэта дзіця веданьня. Чым глыбей тое веданьне, тым гарачэй міласьць».
Гэтымі словамі колькісот гадоў таму Леанарда да Вінчы выказаў падсьвядомае, уласьцівае ўсім памкненьне да пазнаньня таго, што любіш, каб любіць яшчэ мацней.
Гэтыя словы набіраюць вагу запавету перад абліччам нашага краявіду, які цешыць нашае вока, а ў той жа час у розуме ня раз абуджае пытаньне, на чым жа, уласна, палягае загадка ягоных неадольных чараў, у чым крыецца таямніца ягонага вялікага ўплыву на нашыя пачуцьці? Чаму гэтак уладарна кранае ён струны нашае душы й загадвае вібраваць ім у дасканалай сугучнасьці? Чаму засланяе ўсё найпрыгажэйшае, на што дзе-небудзь яшчэ глядзелі б са зьдзіўленьнем, і чаму становіцца ён найвышэйшым выразам замілаваньня, незаменным прадметам міласьці для кожнага – ад наіўнага прастака да геніяльнага паэта?
Паспрабуем уважліва ўгледзецца ў твар нашага краю, ды знойдзем адказ бязь цяжкасьці.
Наш краявід бязьлюдны, першабытны, дзікі й неўтаймаваны. Існуе сам для сябе ў неабсяжнасьці сваёй прасторы, у выразным скульптурным рэльефу сваёй паверхні, атулены ляснымі абшарамі й гушчарамі. Ён лучыць неабдымную вялізарнасьць, самотную цішу і ўнутраную задумённасьць, стыхію й вечнасьць. Мае сваю невымерную, самагодную моц, перад якой чалавек і справы чалавечыя ёсьць мізэрным дадаткам, які губляецца, як пыл, у ягонай вялікасьці й праз гэтую мізэрнасьць сваю мусяць быць трактаваныя паблажліва. Недзе людзі здолелі апанаваць прыроду й перарабіць краявід на свой капыл, але з сумнеўнаю якасьцю эстэтычнаю. У нас чалавек ня толькі ня змог гэтага зрабіць, але нават не захацеў спрабаваць няроўнага спаборніцтва зь непераможным асілкам і пажадаў сам ахвотна паддацца яму. А такое супольнае жыцьцё чалавека й краявіда не магло стварыць разладу, бо не было гэта ўмяшаньне хцівага прыблуды – купца, толькі моцны, дастасаваны сімбіёз адвечнага жыхара, аратага й дзедзіча.
Краявід наш пры тым ёсьць паўночны, лясісты, хвалёва-узгорысты, рачысты й азёрны. Мае ўсе характэрныя рысы поўначы, яшчэ першатворнай, бязьлюднай. Багаты на зелень і вільгаць, ён ніколі ня пражаны й не катаваны сонечнай гарачынёю, як палуднёвыя краіны. Сонца для яго – гэта міласьцівы бацька, добры госьць, якога бачаць рэдка й любяць сардэчна, радасна й глыбока, як самае жыцьцё. Сонца – геніяльны мастак, які сваёй сьціплай палітраю пастэльных фарбаў апранае каралеўскаю шатаю краявід, абадраны й аголены за зімовае паўгодзьдзе віхурамі й сьнегападамі. Сонейка нашае, якое больш сьвеціць, чым грэе, вядзе нястомную бітву з подыхам поўначы, тым болей любімае, чым болей моцнае й пераможнае. А бітва тая спараджае яшчэ адну цудоўную зьяву – нашае высокае, глыбокае воблачнае неба, па якім снуюць, праходзяць, зноў наплываюць, пераліваюцца, грувасьцяцца, бурляць хмары нязьлічаных кшталтаў і барваў. Дзе на хвалёным палуднёвым небе, адвечна аднолькавым у сваёй банальнай лазурнасьці, убачыць хто такія цуды, якія ў нас – штодзённае відовішча? Хмары – упыры й апакаліпсычныя бэстыі; хмары – засьнежаныя горныя пікі й застылыя лядовішчы; хмары – флятыліі парусьнікаў і стада курчавых авечак; хмары – купалы й вежы казачнай архітэктуры альбо крылы арханёлаў, згубленыя й раскіданыя мімаходзь па блакітных разлогах; хмары – бясконцыя спалучэньні несказана пекных фарбаў і формаў, якія вабяць нястомнае вока, неаглядных, вечна розных і пераменлівых...
Хмары – гэты вынік няспыннай бітвы сонца з подыхам палярнага круга, гэты неацэнны скарб нашага краявіду – гэта дар поўначы.
Акрэсьлім краявід коратка. У супрацьстаўленьні да зьняволенага сярэдня-эўрапейскага краявіду – ёсьць ён неўтаймаваны й вольны, першатворны й дзікі, а празь ягоны вобраз, поўны сапраўднага выразу й пачуцьця, лёгка праглядаецца – ягоная душа.
А цяпер – зразумела – прыходзяць розныя меркаваньні, процілеглыя гэтай характэрыстыцы. Не запярэчым, калі нехта захоча сказаць аб нашым краявідзе, што ёсьць ён аблудны й неўпарадкаваны, нязручны для падарожжаў і турыстыкі, што стварае для прыежджых шмат перашкодаў і цяжкасьцяў, якія невядомыя ў краінах цывілізаваных. Вольна чужому гаварыць аб ягонай шэрасьці й манатоннасьці, убостве й мізэрнасьці ягонага выразу – але ж і пастэль ёсьць такою жа ў параўнаньні з алейным жывапісам – а дзе ж нашым далінам і пагоркам раўняцца з палуднёвымі цудамі гораў, скалаў, пропасьцяў і марскіх абшараў? Несумненна, шмат недахопаў, вельмі мала повабу знойдзе ў гэтым краявідзе вока пасьпешліва праяжджаючага каміваяжора.
Але затое – паспрабуем паглядзець навокал зь іншага боку, з нашага ўнутранага, аўтахтоннага. Дадзім выказацца тым патаемным спляценьням нашае душы з душою зямлі. Пакліча яна гучна, пераканаўча, сардэчна – аж разляціцца рэха, якому зямля ў той жа час дасьць адказ.
Пойдзем сабе першаю й лепшаю дарогаю, хаця б праз Кучкурышкі й Пушкарню да Вілейкі. Але не цяперашняю шашою, а даўняю палявою дарогаю, што вьецца, закручваецца, спадае й ўздымаецца ў лябірынце разложыстых пагоркаў, ва ўсьмешках зялёных далінак, у цяністасьці ляшчынавых калідораў, празь якія прасьвечвае камяністае ложа шумлівай ракі. Перадусім самая графічная лінія гэтай дарогі ёсьць ужо суцэльнаю паэмаю дзівосаў і неспадзевак, поўных глыбокага красамоўства! Гэта так, бо нават калечаньне дарогі, ператворанай у рэгулярную стужку шашы, ня надта зьменшыла хараство краявіду, бо не шаша апанавала прыроду, але прырода перамагла шашу і ўключыла яе ў свой эстэтычны інвэнтар.
Альбо таксама выйдзем за места зь іншага боку – ад Зьвярынца цераз Каралінкі. У хваёвых разлогах дарога, як арэлі, перакідвае зьдзіўленага вандроўніка на розныя ўзроўні, паказваючы раптам то завілістыя пэрспэктывы Віліі, то відмовыя контуры далёкага места, то йзноў цёмназялёныя лясныя правалы, як бы прырода наважылася стварыць тут дасканалы прататып натуральнага лунапарку, нашмат цікавейшага й прыгажэйшага ад штучных. А потым вядзе вандроўніка забаўніца-дарога, як бы для хвілёвага адпачынку, высокім пласкагор'ем, дзе ня можа вытрымаць, каб не пагуляць мэандрамі фантастычна непатрэбнае кручы – а ўсё тое дзеля таго, каб, нарэшце, рухнуць зьнянацку ў зялёную далінную лужайку ды ўбіць ашаломленага ў старадрэўныя гушчары Замачка, выдаць яго на зьядзеньне шчабечучых салаўёў, рагочучых жабаў ды ціхай сіняй вады, у якой патанаюць вярбовыя чупрыны...
Пойдзем яшчэ па сэрпантынавай шашы, якая працавіта узьбіраецца да Панарскай капліцы, і, ахапіўшы вокам разлеглыя ваколіцы й сінеючае ў далечыні места, рушым лесам ў бок і дойдзем цераз Гаруны да найвышэйшага лысага ўзгорку, што ўзьняўся над адхонным ўзьбярэжжам Віліі разам зь вёсачкаю Няскучнаю, якая прычапілася да яго. Адтуль паглядзім на невымерную панараму, у якой драматызм і веліч спрачаюцца з узорыстасьцю мазаікі, і ў якой позірк губляецца як у бясконцасьці, а ўздым па-над усім даляглядам спыняе подых у грудзях.
Альбо, нарэшце, кінем на дзесятым кіляметры Немянчынскі тракт і лясною дарожкаю пашукаем недалёкіх Гельвадзішак, прыгожага засьценка, які стаіць на самым краю стромкага берага Віліі. Там ад хаты да хаты вядуць сьцежкі зь відам на зяленыя лугавыя тэрасы, счэпленыя шпількаю рачной дугі. Тыя краявіды, як строфы лірычнай паэмы, а сьцежкі адкрываюць іх па чарзе са свавольнай усьмешкаю фаўна, задаволенага сваёй ашаламляльнаю неспадзеўкаю. Агінаючы высокае ўзьбярэжжа галавакружнымі зігзагамі, яны, здаецца, задаюць падарожніку трыумфальнае пытаньне: «Ну што? Бачыш, як тут прыгожа?»
І такім чынам – дзе бы мы зь Вільні ня выйшлі – паўсюль дарогі гэтак сваеасабліва й маляўніча зьвязаныя з краявідам, у якім ёсьць яны ня толькі сродкамі пасьпешлівай камунікацыі, але аказіямі для павольнага й багатага на ўражаньні назіраньня.
Падобнымі на дарогі ёсьць натуральна й сьцежкі, палявыя альбо лясныя. Яны па-зьмяінаму ўюцца ды маюць у сабе такія ж хітрыкі зьмяінае натуры: ніколі невядома, куды празь хвіліну павернуць, спусьцяцца альбо падымуцца – ніколі ня пойдуць шчыра, па простай лініі да цэлі. Хітрыя й крывадушныя, яны толькі ўдаюць камунікацыйную дзейнасьць, а насамрэч падвойваюць адлегласьці ды навязваюць падарожніку ўсялякія спосабы дзеля спазьненьня й для пазіраньня на ўсе, што ёсьць навакол. А ўсё таму, што чалавек, які калісьці іх пратаптаў, меў шмат часу й нікуды не сьпяшаўся, бо ствараў іх выпадкова й несьвядома, падобна як, напрыклад, кожная людзкая мова стварае словы, поўныя выразу й фарбы, у процілегласьць ад штучнага й спэкулятыўнага «эспэранта». (Эспэранта ёсьць ўласна шашою – яны однолькова агідна карысныя).
Сетку нашых айчынных «камунікацыяў» хай дапоўніць мяжа, гэтая цудоўная вынаходка нашае непрактычнасьці. Мяжа ўжо, нягледзячы ні на што, мусіць захаваць пэўную просталінейнасьць, калі размяжоўвае квадраты й шнуры палёў, але адкуль тады гэткая хвалістасьць нашае мясцовасьці, якая робіць яе падобнаю на нейкую тыгрыную поўсьць, распаласаваную межамі. А на іх – багацьце рэчаў ня толькі непатрэбных, але ўвогуле шкодных з пункту гледжаньня прагрэсіўнага земляробства і таму, можа быць, поўных прыгажосьці: ах, гэтыя самотніцы грушы альбо чубатыя купы лазы ці бярэзьніка, гэтыя натоўпы траваў і кветак, якія абступаюць купіны ды груды камянёў і запрашаюць да любага адпачынку пад сьцяною жытнае нівы! Мяжа ў Польшчы забірае – ведаем аб тым з тоўстых тамоў статыстыкі – столькі ды столькі тысячаў гектараў ворнага поля ды мільёны злотых гадавога прыбытку. Але якую ж багатую кампэнсацыю можна знайсьці на той мяжы пасярод трапяткіх кітаў брунатнай і срэбнай мятліцы, пасярод ліловых купінаў пахучага чабору, у таварыстве легкадумна сьпяваючых палявых конікаў і цвыркуноў!..
Дарога ў Вялікапольшчы й на Памор'і ёсьць, зразумела, без параўнаньня лепшая, чым нашая. Паўсюль аднолькавая, дасканала роўная і ўбітая. Мае столькі ды столькі мэтраў бездакорнага бруку, рады белых каменьняў па баках ды лініі рэгулярна пасаджаных дрэваў, што пастаўленыя, як жаўнеры на парадзе. Мае лагодныя пад'ёмы й павароты, накірунак ейны звычайна просты й дае яна сябе праехаць з гадзіньнікам у руцэ – у чатыры хвіліны кілямэтар канямі, а ў паўтары самаходам. Але прымушае яна маўчаць навакольны краявід, разразаючы яго на дзьве асобныя паловы ды як бы адкідаючы іх ў бакі, па-за свае цьвёрда геамэтрычныя граніцы. Робіць яна краявід непрысутным, занядбаным, уцякаючым хутка й сарамліва ўдалечыню, як непатрэбны аксэсуар галоўнай і адзінай рэчы – камунікацыйнай артэрыі. Да таго ж шашы і краявід вакол іх паўсюль там пераважна аднолькавыя ды розьняцца, звычайна, толькі надпісамі на дарожных указальніках і кілямэтровых слупах. Прынесьлі яны падарожнікам вялікія выгоды – але коштам душы, якая зь іх адляцела.
А нашыя дарогі краявід ня глушаць. Наадварот, лучацца зь ім арганічна, урастаюць у ягоную зялёную размаітасьць, і, як сетка жылаў у чалавечым целе праводзіць кроў, гэтак і яны, тыя палявыя й лясныя дарожкі, уюцца паўсюль па целе зямлі, перакрыжоўваюцца, сходзяцца й разыходзяцца. Здаецца, што створаныя яны ня дзеля таго, каб скіроўваць мінака куды трэба проста й хутка, але, хутчэй, уласна з тою адваротнаю мэтаю, каб ішоў ён як найдаўжэй ды дайшоў як найпазьней з нагоды розных забаваў, якія спатыкаюцца яму на кожным кроку. Ёсьць як бы натуральнымі краязнаўчымі даведнікамі, пасланцамі клапатлівай маці-зямлі да яе няўважлівых дзяцей. А зямля гаворыць празь іх паціху падарожнікам: «Не сьпяшайся, адпачні, паглядзі, пажыві… не шукай шчасьця далёка… яно ёсьць тут… паўсюль, дзе кінеш вокам…»
Такою ёсьць душа нашай дарогі й падобная да яе душа жыхара гэтай зямлі. Рэдка вымяраў ён яе, як купец, што гоніцца за грашыма, але вытаптаў яе ўсю ўласнымі нагамі, як аратай, адвечна тутэйшы. Навакольныя палі, лугі ды гаі былі часьцю ягоных штодзённых думак і намераў, месцам ягонай працы й адпачынку, прадметам ягоных прывязанасьцяў і спадзяваньняў. Дык не трамплін для чужой далёкай мэты бачыў ён у шляху да іх, але справу хатнюю й блізкую, арганічна зьвязаную з усім ягоным сялянскім бытам.
З дарогі сыдзем мы на палі і лугі. Паўсюль столькі абуральнай, коснай, мілай і маляўнічай непрактычнасьці! Ня ёсьць гэта ўласна сельскагаспадарчыя аб'екты, якія дагледжаны вучоным аграномам і даведзеныя да выгляду шахаўніцы альбо пляну з выразна вызначанымі й зафарбаванымі ўчасткамі з надпісамі – «вытворчасьць жыта, канюшыны, буракоў» і г. п. Нашыя нівы – гэта, хутчэй, вялізная дзікая канва прыроды, якую гаспадар-дылетант спрабуе там-сям зафарбаваць вышыванкамі сваіх пасеваў. Але ўладарыня-прырода са спагадлівай усьмешкаю зводзіць на дарма тыя няспрытныя высілкі чалавека, падсяваючы паміж ягоных убогіх зерняў рознакаляровыя пустазельлі сваёй расьліннай буйнасьці. Гэтак лугі зарастаюць тысячамі кветак і гронак, пукамі альшыны й вярбы, палі тапырацца рознымі дрэвамі й цэлымі гаямі, бярэзьнікі й верасоўнікі выходзяць зь пералескаў на шпацыр у засеяныя палі й застаюцца пасярод іх назаўжды, некранутыя празь бесклапотнага аратая.
І гэтак паверхня зямлі бязбольна зносіць няшкодную прысутнасьць чалавека, прыстасоўваючыся толькі злёгку да ягоных сьціплых патрэбаў, – і доўжыцца, шырыцца, ідзе ў бясконцасьць зялёная, квяцістая, разнастайная краіна, дзе ўсё згодна жыве й дышыць простай прыгажосьцю першабытнасьці, дзе чалавек разам з жаваронкам хваліць Пана Бога тою самаю моваю, якою Яго хвалілі за тысячу гадоў перад тым.
Мы ўжо амаль былі ўвайшлі ў каралеўства дрэваў з боку поля. Зробім яшчэ крок далей і ўступім да альховае купы над берагам ручая, да бярозавага гаю, што прытуліўся на схіле пагорка, а потым зашыемся ў сасновым лесе, у яловым урочышчы. Першатворнасьць тых лясных прастораў надае краявіду знак яшчэ больш характэрыстычны, дыхае яшчэ больш моцнай і дзікай прывабнасьцю. Тыя гаі й дубровы – гэта ёсьць як бы старасьвецкія вершы Клановіча альбо пастаралі Брадзіньскага, як бы вясковыя мэлёдыі, граныя на пастухоўскіх дудках! (Палі й лугі – гэта былыя вясковыя дываны ды тканыя каляровыя паясы). Тых гаёчкаў, якія плачуць бярозамі, шумяць хвоямі пасярод палёў збожжа, тых бароў, якія займаюць вялізныя прасторы краю, – у Эўропе ўжо зусім няма, бо засталіся яны з матэматычнай дакладнасьцю скасаваныя й перамененыя ў рэгулярныя простакутнікі лясных культураў з акрэсьленым гатункам і станам драўніны. Там лес выглядае як склад жывой сыравіны, з вычышчаным грунтам, з аднолькавымі адлегласьцямі ад дрэва да дрэва, з таблічкамі абвестак і забаронаў, з пранізьлівай нудотаю рэчы, абдзертай з жыцьця й душы. З прычыны непрысутнасьці той астатняй лясы даюць, зразумела, значна большы прыбытак, чым нашыя парубленыя ды йзноў дзіка зарастаючыя лясныя пусткі. Але толькі ў нашым лесе можа сябе чалавек адчуць па-даўняму, як у часы Пяста ці Гедыміна, бо лес той жыве праўдзіва й сапраўды дыхае шумным і шырокім павевам прадвечнага існаваньня. У ім толькі можна знайсьці самотную вольнасьць бязьлюдзьдзя тварам у твар зь неўтаймаванай стыхіяй пушчы. А аб той самотнасьці кожны часам марыць, а часам патрабуе яе гвалтоўна, за ўсялякую цану й гатовы адкінуць жыцьцё зь блізкімі й дарагімі людзьмі дзеля самотнага ляснога блуканьня.
Не магу болей гаварыць аб лесе, бо гэтак лёгка ў ім заблукацца, згубіцца ў ягонай агромістасьці й ніколі не даехаць да канца падарожжа.
А я хацеў бы яшчэ патрапіць у якую разлогу зь ледзяным струменчыкам на дне і паглядзець са ўзгорка на шырокую, далёкую ваколіцу, і завітаць да якіх-небудзь чалавечых паселішчаў. Дадам толькі, што нідзе так, як у нашым лесе, не выступае зупоўная, неабмежаваная свабода й незалежнасьць краявіду ад чалавека, нідзе не вымаўляе яна больш выразна й паэтычна. Нішчыць увесь час нашыя лясы непрактычная сякера легкадумнага спажыўца, але бязсільная яна перамяніць іхны характар, адабраць ім іхную дзікую прыгажосьць. Лес стаіць і гамоніць па-даўняму, адвечны, шумны, бяздонны, як мора, а кожнае ягонае дрэва ёсьць магутнай эманацыяй стыхіі, цудоўнаю праяваю жыцьця, якога не выразіць словам, якое толькі сэрцам і ўяўленьнем можна пачуць.
Час прысьпешвае нас – але на адну яшчэ толькі хвілінку заглыбімся ў які-небудзь яр над Віленкай, дзе ў вільготных вольхах і ляшчынах пануе халодная цяністасць, а ў камяністым ложку вада мігоча на сонейку люстраным бляскам паліраванага мэталю. А потым, працавіта ўздымаючыся сярод зьдзічэлай гусьцізны зарасьніку, забярэмся на высокі стромкі бераг і зірнем з гары, як прыгожа выгінаецца рака закручанай, па-зьмяінаму уцякаючай у далечыню спіральлю. А калі ўжо прыгадалі аб водах, дык колькі ж маглі б мы распавесьці пра нашую сьвянцянска-браслаўскую поўнач, пра край тысячы вазёраў, пра тую невымоўна пекную, зялёна-блакітную мазаіку ўзгорыстага краю, дзе пануюць такія магутныя воды, як Нарач, Дрысьвяты, Сьвір, Дрывяты, Мядзель у абкружэньні нязьлічанага меншага вазёрнага люду. Недзе, каля Зялёных вазёраў, пад Бірамі ці Крыжакамі, узьбярэмся мы на магутны бастыён шмат'яруснага берагу Віліі й узрадуем вочы яе суровай прыгажосьцю й разложыстай, прасторнай прывабнасьцю навакольнага краявіду, што некрануты, стагодзьдзямі нязьменны паглядае ў спакойнай ціхай бязьлюднасьці на высокае неба й сьнегавыя айзьбергі хмараў, якія вандруюць па ім.
Альбо зыдзем да Віліі з магутных прыродных валоў пад Крыжакамі, якія нейкі дагістарычны катаклізм нагрувасьціў тут як натуральную фартэцыю, пераправімся праз раку й наведаем па чарзе тыя раскошныя навакольныя двары, якія створаныя, здаецца, выключна дзеля таго, каб чалавек мог радавацца, што жыве і дзякаваць Творцы за радасьць існаваньня – наведаем тыя Вяршубы, Ліпаўкі, Віры ды іншыя фальваркі й засьценкі, кожны зь якіх выгодна расьсеўся на цэлым кілямэтры маляўнічага берагу, зашыўся ў ягонай лясной гушчы, як салавей у надбярэжнай лазе, і, як салавей, выпявае лірычныя строфы лініямі, кшталтам і фарбамі. Ня ведаю дакладна, Біры ці Віры трэба называць, напрыклад, выгодную сядзібу пана Зыгмунта Нагродзкага ў той ваколіцы, але ведаю тое, што кожны, хто там ступіць нагой сваёй, станецца адразу паэтам з Божае ласкі, гэтак павольна зьвешваюцца там бярозавыя косы над ціхаю, зацішнаю вадою, гэтак легендарна сплятаюцца моцныя старыя дубы на схіле пагорка й шапочуць лісьцем нейкія адвечныя паданьні й казкі.
А па ўсім тым уявім сабе, як бы выглядаў той краявід, калі б раскапанае, выраўнаванае ложа ракі было ўстаўленае ў ваколіцу, прарэзаную лініямі шашы, квадратамі палёў і пасёлішчаў, натапыраную тэлеграфнымі слупамі й прасякнутую звычайнасьцю індустрыялізаванага мурашніка чалавечага побыту. Ці знайшлі бы мы тады гэтак лёгка тую суровую, простую й дзікую душу гэтага краявіду, якая цяпер выразна прамаўляе да нашай і вібруе зь ёй разам у гарманічным рытме радасьці жыцьця на бязьлюднай свабодзе?
Напрыканцы нашага падарожжа па віленскім пэйзажы, якое здолела паказаць гэтак невялікую частку ягонай прыгажосьці, а цягнуцца магло б бясконца, нап'емся халоднай крынічнай вады зь якой-небудзь крыніцы пад каменем і спусьцімся ў даліну, да вясковых сядзібаў, каб скончыць там гэтае падарожжа заслужаным адпачынкам.
Кожная віленская вёска будзе красамоўным довадам таго, што існаваньне чалавека, падданага зямлі, не супярэчыць характару краявіда, але да яго прыстасоўваецца. Добра ведаем, як фальшыва і непрыемна выглядаюць часам мураваныя дамы, са стромкімі высокімі шчытамі, з дахамі, яскрава пафарбаванымі, альбо зьзяючымі мёртвымі плямамі бляхі ці шыфэру. Памятаем, як вульгарнымі кубікамі пануюць там плоскія хлявы, крытыя чорным толем, і нязграбныя высокія стадолы, зьбітыя з дошак.
У нас такога дысанансу ня знойдзем. Сялянская стадола чатырохсхільнаю страхою прытулілася да зямлі і, намаляваная йржава-бурымі танамі замшэлага валуна, задзіночваецца з навакольлем у фарбах і форме гэтак жа дасканала, як селянін, апранутый у грубую бель палатна ці ў шэра-брунатнае хатняе сукно. Сялянская двохсхільная хата сваім касым глыбокім абрэзам даху на пярэднім шчыце нагадвае падлетка з шапкаю, насунутай на вочы. Хісткія забудовы з дрэва й саломы не адважваюцца даваць адпор віхурам, якія праносяцца праз раўнінныя прасторы, таму абачліва туляцца да зямлі ды ў яе ўрастаюць. Таксама, бадай, прыпадаюць да зямлі й двары нашыя, прасторныя, шырокія ды нізкія, заўжды з характэрнаю перавагаю гарызанталяў над вэртыкалямі альбо з падмуркам моцным і прысадзістым. Калі ж зайграюць на сонцы бэльлю ганка з калёнамі, дык адразу тады дахам сваім абачліва зьбягаюць да саду й купаюцца ў клапатлівым гушчары пладовых дрэваў. А характар сядзібаў ёсьць дасканалым люстэркам, якое паказвае душы тых, хто іх насяляе, яны так моцна зрасліся зь зямлёю, як нідзе можа ў цэлай Польшчы, і жывуць яе жыцьцем у шчыльным і сардэчным хаўрусе. Двор наш – гэта аздоба і ўвянчаньне краявіду і нідзе зь ім не сварыцца, калі толькі збудаваны быў ён карэнным аўтахтонам-зямянінам, а не прыежджым чужынцам.
Адзін толькі дом божы, узнёслы й раскошна пабудаваны з цэглы альбо з каменю рукамі вернікаў, адважна выклікае віхоры й буры, і страляе ў неба параю белых барочных вежаў. Як зграбныя італьянскія таполі сярод акруглых, прысадзістых пасадак маёнтку, стварае касьцёл пірамідальнае ўвянчаньне краявіду й лучыць яго з блакітам нябеснага прастору.
Бо вясковы чалавек у нас толькі два гатункі будынкаў умеў ставіць і патрабаваў: тыя, у якіх жыў ды працаваў на зямлі, і тыя, у якіх душою ўздымаўся да неба. Іншых ня ведаў. І таму ягоныя тыя пабудовы мусілі мець прыгажосьць прастаты альбо ўзнёсласьці й вырасталі зь зямлі й краявіду, як травы й дрэвы. А вырастаючы, стваралі новае зьвяно палюбоўнага брацтва й падабенства паміж зямлёю й яе жыхарамі.
І так сьпляталіся паміж сабою, падпіраліся ўзаемна й узмацняліся – душа чалавека й душа зямлі, непарыўна зьвязаныя вечным шлюбам.
А дзіцяцем таго сардэчнага зьвязку зямлі й чалавека, плодам каханьня, вернасьці й бязьмежнае адданасьці – ёсьць наш краявід. Дзіця ёсьць адзінае і так цудоўна пекнае. Ці можна яго не любіць?