Хутка завершыцца ўжо другі «Месяц фатаграфіі ў Менску». Арт-крытык з Украіны Арына Радзівонава сустрэлася з «нязменным ідэолагам», альбо, як жартуюць пра свайго праграмнага дырэктара калегі, «дыктатарам» фестывалю – Андрэем Лянкевічам. За кубкам кавы яны абмеркавалі, чаго варта было прывезці ў Менск Марціна Пара, колькі каштуе сёння беларуская фатаграфія і што можна чакаць ад «Месяца фатаграфіі ў Менску» ў наступным годзе.
Арына Радзівонава: Ці правільна я разумею, што ў Беларусі сучаснае мастацтва і фатаграфія – гэта адна арт-сцэна?
Андрэй Лянкевіч: Магу сказаць, што асабіста я не аддзяляю фатаграфію ад сучаснага мастацтва. Але, з аднаго боку, ужо пэўны доўгі час у выставачных прасторах разам прадстаўляецца і фатаграфія, і скульптура, і відэа-арт, напрыклад, як такі вялікі кангламерат сучаснага мастацтва. З іншага боку, так склалася, што ў Беларусі няма галерэй, якія спецыялізуюцца толькі на фатаграфіі.
А.Р.: Але чаму? Ёсць галерэя «Ў», але няма фотагалерэй?
А.Л.: На жаль, у нас няма людзей, гатовых інвеставаць у гэтую сферу. Няма такога ўмоўнага Пінчука альбо ўмоўных сяброў Пінчука, якія могуць праплаціць рамонт у «Мастацкім Арсенале», напрыклад, для правядзення біенале. Гэта, напэўна, асноўная прычына.
А.Р.: А колькі каштуе праца беларускага фатографа? Яна дарагая?
А.Л.: Думаю, не. Магчыма, некалькі тысяч даляраў за фатаграфію. Ігар Саўчанка, напрыклад, каштуе да 6000 даляраў за фотаздымак, яго прадаюць галерэі. Кошт маіх фотаздымкаў – каля 1000 даляраў. Але, зразумела, цана вызначаецца не тым, колькі вы гатовыя заплаціць. Заходзіце на artnet, дзе размешчаная ўся статыстыка прададзеных твораў мастацтва, і глядзіце, колькі каштуе аўтар. Але што тычыцца нашага кантэксту, тут трэба разумець месца фатаграфіі ў афіцыйнай сістэме арт-каардынат. Так, калі вы пойдзеце ў Нацыянальны музей у Менску, то ў асноўнай экспазіцыі не ўбачыце ані воднага фотаздымка.
Гэта таксама важна, бо атрымоўваецца, што фатаграфія ў нашай акадэмічнай супольнасці ўсё яшчэ не з’яўляецца паўнавартасным відам мастацтва, а калі там – не, то і большасць гледачоў лічыць гэтак жа. Не думаю, што «Месяц фатаграфіі ў Менску» можа кардынальна змяніць гэтае стаўленне. Так, я чытаю ў каментарах, напрыклад, пра працы Франсуазы Юг’е: «Нейкая баба на газетах» і гэтак далей. На маю думку, такое стаўленне вынікае менавіта з адсутнасці глядацкага досведу, адукаванасці і самаадукацыі ў сферы культуры.
А.Р.: А што адбываецца з фатаграфічнай адукацыяй у Беларусі?
А.Л.: Не магу адказваць за ўвесь сектар, бо сам я не займаюся адукацыяй. Але тут, як мне здаецца, усё больш-менш зразумела. З аднаго боку, існуюць камерцыйныя прыватныя школы, дзе вучаць рэтушаваць, рабіць прыгожую фатаграфію, рэкламу, фэшн, здымаць вяселле. З другога боку, ёсць Акадэмія мастацтваў, дзе напрамку фатаграфіі ў прынцыпе не існуе. Раней там раз на два гады набіралі «Курс фотаграфікі», але зараз я не ўпэўнены, застаўся ён ці не. Акрамя гэтага існуюць яшчэ аўтарскія курсы па фатаграфіі, калі фатографы на асабістым прыкладзе вучаць іншых «мысліць» фатаграфічнай мовай.
А.Р.: А чаму, як вы думаеце, няма дзяржаўнага заказу ў гэтай сферы? Ці хаця б прыватных ініцыятыў з больш выразнай палітыкай выкладання? Фатаграфія не мае попыту?
А.Л.: Не магу адказваць за дзяржаву. Але сітуацыя такая, што амаль усё трэба пачынаць з нуля, бо няма Музея фатаграфіі, галерэі, няма фотачасопіса. Так, з’яўляюцца прыватныя школы, якія спрабуюць, сыходзячы са свайго разумення і бачання, вучыць фатаграфіі, альбо аўтарскія курсы, але нельга назваць гэта інстытуцыялізацыяй фатаграфіі.
А.Р.: Ці ёсць асветніцкія амбіцыі ў «Месяцы фатаграфіі ў Менску»?
А.Л.: Амбіцый у нас хапае. Нават параўноўваючы з Украінай: у вас няма «Месяца фатаграфіі», а ў нас ёсць. Калі мы гаворым пра рэгіянальныя фестывалі, то ў нас атрымліваецца самы буйны з усіх нашых суседзяў. У мінулым годзе адукацыйная праграма складалася з 34 пунктаў: кожны дзень былі лекцыі, паказы фільмаў, прэзентацыі і гэтак далей. У гэтым годзе мы ўлічылі мінулы досвед і скарацілі праграму да лагічнага мінімуму, бо аўдыторыя, гатовая прыходзіць і слухаць, глядзець і разумець тую мову, на якой з імі размаўляюць, пакуль не такая вялікая. Мінулы год паказаў, што калі прыходзіць 15–20 чалавек, то, напэўна, не мае сэнсу везці сюды пераможцаў World Press Photo – гэта не варта такіх высілкаў. Сёлета на сустрэчы прыходзіць ужо 100 чалавек. То-бок мы эканомім свае сілы.
А.Р.: Можа, праблема ў распаўсюдзе інфармацыі?
А.Л.: Калі вы возьмеце нашу праграму – пабачыце доўгі спіс інфармацыйных спонсараў. Мы можам апераваць нейкімі лічбамі, разумеем, колькі людзей у Менску цікавяцца мастацтвам. Іх не больш за 10 000. І каб ім паведаміць, часам дастаткова толькі «Фэйсбуку». Хоць радыё «Юністар» пастаянна ў навінах распавядае пра нашыя выставы. Самы галоўны партал у Беларусі з мільёнам наведнікаў tut.by – наш інфармацыйны спонсар, гэтак жа як і папулярны CityDog. Тэлебачанне робіць шмат сюжэтаў пра нашыя выставы. То-бок прычыну я б сфармуляваў па-іншаму: мы не паказваем такіх прыгожых фатаграфічных выставаў, на якія можна проста прыйсці і атрымліваць першабытнае эстэтычнае задавальненне, як пры праглядзе ўмоўнай Моны Лізы. Мы з камандай выбіраем экспазіцыі, здольныя ў пэўным сэнсе выхоўваць публіку. Задача мінімум – справакаваць сустрэчу гледача з фатаграфіяй, пра існаванне якой ён мо і не здагадваўся.
Але ў наступным годзе мы зробім некалькі выставаў з, так бы мовіць, прыгожай фатаграфіяй, каб чалавек мог проста прыйсці і атрымаць асалоду, але пры гэтым убачыць і ўсё астатняе: важнае і сур’ёзнае.
А.Р.: Каго з беларусаў вы выстаўляеце ў гэтым годзе?
А.Л.: Напрыклад, Аляксандр Васюковіч распавядае пра жаночы гвалт. Хоць гэта не зусім выстава, а хутчэй прэзентацыя праекта. Саму выставу мы будзем паказваць у «ЦЭХу» вясной. Дарэчы, прыязджала французская куратарка і фатографка Франсуаза Юг’е, якая ладзіла экскурсію па сваёй экспазіцыі і запрасіла Сашу паказаць выставу ў Парыжы. Вось гэта таксама важны момант «Месяца фатаграфіі ў Менску». Таксама выстаўляем Сяргея Лескеця з ягоным даследаваннем беларускіх аграгарадкоў. Для яго гэта вельмі важная тэма: ён жыве ў Маладзечне і здымае штодзённасць несталічнага горада знутры. Выстава Ганны Леванковай – гэта філасофскае разважанне пра смерць. На рэтраспектыўнай выставе нашага беларускага класіка Юрыя Васільева фатаграфій прадстаўлена не так шмат – захацелася паказаць Юрыя Васільева не як фатографа. Ён стаяў ля вытокаў трох інстытуцый. У 1964 годзе, калі ствараўся фотаклуб «Мінск», шэсць разоў арганізоўвалі, калі я не памыляюся, велізарны фотафестываль аматарскай фатаграфіі – сюды з’язджаліся прадстаўнікі фотаклубаў з усяго Савецкага Саюза. Акрамя таго, тры гады Васільеў вёў перадачу «Фотапанарама». Таму ў экспазіцыі я размясціў ягоныя манускрыпты, афішы, артэфакты інстытуцыйнай дзейнасці.
Таксама ў нас адкрываецца выстава Беларускай асацыяцыі фотажурналістаў, дзе 14 маладых фатографаў працавалі з рознымі тэмамі. Яшчэ адна важная беларуская выстава адбываецца ў Паставах. Там ёсць фотаклуб «Фотас», дзе цягам доўгіх гадоў выкладаюць фатаграфію падлеткам, ладзяць для ўсёй рэспублікі конкурс. І нам выпаў вялікі гонар іх паказваць. З аднаго боку, гэта непрафесійная інтуітыўная фатаграфія. З іншага – своеасаблівы сацыяльны зрэз: што сёння цікавіць падлеткаў? Што яны фатаграфуюць?
А.Р.: То-бок вы прэзентуеце розны ўзровень майстэрства: ад Марціна Пара да падлетка з фотаклуба ў Паставах. Вам не здаецца, што гэта пазбаўляе фестываль аднаго вектара культурнай палітыкі? Робіць яго такім «усяедным»?
А.Л.: Паспрабую адказаць ад імя ўсёй каманды «Месяца фатаграфіі ў Менску». Асноўная наша задача палягае на тым, каб аб’яднаць усіх гульцоў культурнага поля, усе культурніцкія інстытуцыі Беларусі ў адным праекце, таму што гэта цяпер вельмі важна – акумуляваць розныя сілы: ад дзяржаўных музеяў да незалежных галерэй, арт-пляцовак і фотаклубаў. Гэта адзіны шанец у нашых умовах зладзіць праект такога кшталту. Трэба ствараць і ўмацоўваць сувязі з усімі амбасадамі, Інстытутам Гётэ ў Менску, Польскім інстытутам, прапаноўваць ім супрацоўніцтва, ідэі – і вось тады фестываль магчымы. Знайсці бюджэт, каб зрабіць 24 выставы, – гэта проста няўяўная задача.
Праграма зыходзіць з канцэпцыі, што мы аб’яднаем у межах аднаго культурнага праекта як мага больш ідэй і ініцыятываў, што насамрэч унікальна, бо ў Беларусі больш няма такога праекта, дзе б незалежная галерэя «Ў» удзельнічала разам з дзяржаўным Цэнтрам сучасных мастацтваў – ніхто ніколі ў такія канфігурацыі не аб’ядноўваўся.
А.Р.: Але чаму? Такое супрацоўніцтва выглядае цалкам натуральна: галерэя, якая выстаўляе сучаснае мастацтва, і Цэнтр сучасных мастацтваў…
А.Л.: Так, толькі ў нашым кантэксце. Пакуль, на жаль, натуральным у нас выглядае існаванне паралельных дзяржаўных і незалежных інстытуцый, што звязана ў першую чаргу з рознымі грамадзянскімі пазіцыямі.
А.Р.: Якая грамадзянская пазіцыя ў «Месяца фатаграфіі ў Менску»?
А.Л.: Напрыклад, мы вельмі хацелі паказаць Украіну. Так, у праграме ў музеі Петруся Броўкі прадстаўлены Артур Бондар з праектам пра ветэранаў. На маю думку, фатаграфічная дзейнасць Артура ёсць велізарным выключэннем для постсавецкай прасторы. Дарэчы, ён фатограф агенцтва «VII», а там, калі я не памыляюся, з Усходняй Еўропы толькі палякі.
А.Р.: А чаму не абралі ўкраінскіх «топавых» фатографаў?
А.Л.: З «Сінхрадогс» складана дамовіцца. Галоўная прычына – зразумела, бюджэт, якога ў нас няма. На пачатку мы з камандай складаем праграму фестывалю, а потым гэтую праграму часткамі прапануем партнёрам: немцаў – Інстытуту Гётэ ў Менску, палякаў – Польскаму інстытуту, літоўцаў – Літоўскай амбасадзе і гэтак далей. Мы ідзем і кажам: «Глядзіце, у нас такі класны праект – 24 выставы, а можна з вашай дапамогай зрабіць яшчэ лепей». Яны, напрыклад, пагаджаюцца, але ўносяць і свае карэкціроўкі: «А можа, лепш вось гэтых?» І далей вы размаўляеце і дамаўляецеся. То-бок мы не можам навязаць – мы можам толькі прапанаваць.
А.Р.: Вы сказалі, што робіце праграму ўсёй камандай, але звычайна складаннем плану займаецца куратар альбо група куратараў.
А.Л.: Я добра разумею гэтую схему і цалкам згодны. Але для нас такая мадэль – калі бюджэт вядомы за паўгода, а то і за год да фестывалю, – пакуль раскоша. Мы сядзім і гаворым пра ўмоўныя 10 000 еўра максімум. Як тут можна параўноўваць? Мы гутарылі з Марцінам Пара, і ён даў вельмі каштоўную параду: «Спачатку зафіксуйце схему, а потым запрашайце куратараў». І ён мае рацыю. Адзін раз зладзіць вялікую выставу – гэта такая рамантычная гісторыя. Другі і трэці раз – гэта ўжо праца. Але мы сёлета вырашылі паўтарыць схему, каб дакладна ўсё зафіксаваць.
Што тычыцца ўдзелу ўсёй каманды, мы ўсе вучымся, ніхто з нас да гэтага нічога падобнага не рабіў. Кожны з нас прыносіць у праект штосьці сваё. Напрыклад, Вольга Рыбчынская і Ганна Самарская курыруюць самастойную выставу «Fashion is my passion! Модная індустрыя 70-х – 90-х гадоў: беларускі фармат». Але на наступны год у нас ужо ёсць дамоўленасць з замежным куратарам, які зробіць праграму ці, як мінімум, галоўную экспазіцыю.
А.Р.: Навошта запрашаць замежных куратараў? Вам не здаецца, што гэта правакуе шматлікія моманты, характэрныя для посткаланіяльнага дыскурсу?
«Будзь рэалістам – мрой пра Марціна Пара»
А.Л.: У гэтым годзе, калі да нас прыехала куратарка з с/о Berlin Ан-Крысцін Бертран, яна толькі кантралявала развеску экспазіцыі, і для нас гэта быў вялікі досвед і шалёны стрэс, вельмі высокая планка. Гэта быў адзін з самых моцных выклікаў. Да цябе ўжо не ставяцца як да нейкага там рэгіянальнага афрыканскага мястэчка, маўляў, ну добра, вось мы прыехалі, а вы як хочаце, так і вешайце. А ўсталёўваюць самую высокую планку. У цябе не пытаюцца, колькі вы спалі, елі; і тое, што ты разам з жонкай і некалькімі сябрамі ўсе выходныя фарбаваў гэтыя сцены, бо няма сродкаў наняць рабочых, таксама нікога не турбуе. Ты пачынаеш разумець, што з табой размаўляюць на роўных. Чаго гэта каштуе? Нерваў. Мы лаяліся, потым я прасіў прабачэння.
Але гэтая планка – стварэнне арыенціраў. Бо ў нашай краіне няма інстытута куратарства, ён толькі зараджаецца, таму важна кагосьці прывозіць. Калі прыязджае заходні куратар, гэта вельмі моцна дапамагае.
А.Р.: Як вам удалося запрасіць Марціна Пара?
А.Л.: Год перамоваў, больш за сотню мэйлаў – і ён прыехаў. Мы бачыліся да гэтага ў Каўнасе. Я перамог там на партфоліа рэв’ю, а ў яго было адкрыццё выставы з Рымальдасам Вікшрайцісам. Так мы пазнаёміліся.
А.Р.: На якіх умовах ён пагадзіўся?
А.Л.: Усё па-даросламу, ён даслаў райдар.
А.Р.: І чаго хочуць такія тытаны?
А.Л.: Нічога асабліва: камфорт і максімум карысці за мінімальную колькасць часу. Ён прыязджае на адзін дзень, чытае лекцыю і з’язджае. Я хачу сказаць пра тое, што ўсё магчыма. Уявіце сабе: на тым тыдні, калі ён быў тут, у яго адкрывалася чатыры выставы ў Еўропе. І адна з іх у Пецярбургу. А ў нас акурат была выстава «Фотадэпартамента». Ён прыйшоў паглядзець гэтую выставу, і я запосціў фатаграфію з ім. А хлопцы з «Фотадэпартамента» кажуць: «Ды не, ну які Марцін Пар. Вось у яго выстава адкрываецца. І што, ён прыехаў у Менск?» То-бок ёсць нейкія рэчы, што зрушваюць ментальныя блокі.
Вось ты сядзіш і думаеш: «Менск… Сюды немагчыма прывезці Марціна Пара». І ўсе кажуць: «Немагчыма». А потым ты прывозіш. І ўсё.
А.Р.: Каго вы плануеце прывезці ў наступным годзе?
А.Л.: Яшчэ не ведаю. Нам вельмі важна прывезці Вольгу Свіблаву. Гэта такі чалавек-інстытуцыя. Але праграму на наступны год яшчэ не складалі: трэба завершыць сёлетнюю. Аднак хацелі б выставу Карцье-Брэсона паказаць.
А.Р.: Але ўсё ж такі, вяртаючыся да запрашэння заходніх куратараў, часцей за ўсё яны цалкам падпарадкоўваюць пад сябе працэс, а мастакі прапануюць тое, што чакаюць заходнія еўрапейцы ад постсавецкай краіны: чарнуху, бытавыя праблемы, у выпадку Беларусі яшчэ і сляды дыктатуры. Умоўна кажучы, такія «бамжы» Барыса Міхайлава.
А.Л.: У мяне таксама ёсць пытанні да гэтага праекта Міхайлава. Што тычыцца супрацы з замежнымі куратарамі, у мяне няма страху страціць сваю мастацкую незалежнасць. Два гады таму я зрабіў кнігу сумесна з нямецкім куратарам аб сучаснай беларускай фатаграфіі «By Now», якая выйшла ў нямецкім выдавецтве. Маціяс Хардэр, дырэктар музея Хельмута Ньютана ў Берліне, быў куратарам праекта. Калі ён прыехаў у Менск, мы прайшліся па ўсіх музеях і галерэях, каб максімальна поўна адабраць аўтараў, але гэта было няпроста, бо, як я казаў ужо, фатаграфіі там амаль што няма. Тады мы вырашылі аб’явіць конкурс, і 150 чалавек даслала свае фотапраекты. Я зрабіў першую праселекцыю, бо, зразумела, коцікаў і кветкі трэба прыбраць. А далей Маціяс выбіраў ужо сам, і маёй задачай было толькі паказаць куратару максімальны дыяпазон, далей працаваў ён сам.
І я думаю, наступным годам нам будзе важна злучыць беларускіх аўтараў і замежных куратараў, каб гэта не было такім беларускім даследаваннем, а атрымаўся годны прадукт, які потым можна паказваць за мяжой.
А.Р.: Які галоўны слоган «Месяца фатаграфіі ў Менску»?
А.Л.: Будзь рэалістам – мрой пра немагчымае.
А.Р.: То-бок галоўнай тэмы альбо вектара як такіх няма?
А.Л.: Пакуль не, але наступным годам мы паспрабуем гэта зрабіць. Аднак ва ўмовах адсутнасці бюджэту гэта не так проста. У нас ёсць чатыры напрамкі: беларускае сучаснае мастацтва і класіка, а таксама сучасная фатаграфія і класіка нашых суседзяў.
А.Р.: Хто курыраваў галоўную экспазіцыю?
А.Л.: Гэта сінтэз працы каманды і нашых партнёраў. Каманда – 20 чалавек. Калі я пачынаў распрацоўваць праект і сталі ўзнікаць пэўныя задачы, пачаў шукаць людзей. Большасць – былыя студэнты з ЕГУ, дзе я чытаю курсы сучаснай фатаграфіі і фотажурналістыкі. Ганна Самарская каардынавала праекты з боку Музея сучаснага мастацтва. Дырэктарка «ЦЭХа» Юля Дарашкевіч цалкам узяла на сябе прэмію «ПРАФОТА», заснаваную намі для беларускіх фатографаў. Потым у нас ёсць два піяршчыка – Ганна Карпенка і Антаніна Серакова, гэта людзі з бізнесу, якія нам дапамагаюць. Ёсць шэраг людзей, якія пісалі тэксты і перакладалі, напрыклад Вольга Бубіч. Рэдактарамі каталога выступілі таксама мае былыя студэнты з ЕГУ – Аляксей Барысёнак і Вольга Сасноўская, яны цалкам распрацоўвалі канцэпцыю і замаўлялі тэксты. Мая правая рука – Насця Ранько, за сайт адказвалі Максім Сарычаў і Вольга Бычкова. З архітэктурай выставачнай прасторы нам дапамагалі архітэктары – два маладыя хлопцы з фірмы «Зробім Архітэкт». То-бок, як бачыце, каманда ў нас вялікая.
А.Р.: З якімі праблемамі вы сутыкнуліся падчас працы над фестывалем?
А.Л.: Самымі вялікімі праблемамі сталі адсутнасць бюджэту і досведу. Таму што прыходзіцца ўвесь час нанова адкрываць для сябе рэчы, якія да цябе ўжо былі адкрыты іншымі людзьмі ў іншых краінах.
А.Р.: Ці спрабавалі вы падаваць фестывальны праект на гранты?
А.Л.: У нас тут свая гісторыя. Ва ўрада грантаў няма. Я не разумею, навошта пісаць ім ліст, маўляў, дайце грошай, і як мы будзем далей будаваць адносіны з нашым Міністэрствам культуры, напрыклад. Любы спонсар, які вылучае сродкі, зыходзячы са сваіх перакананняў, прыносіць сваё бачанне фестывалю, але ж відавочна, што з Міністэрствам культуры ў нас абсалютна рознае бачанне і разуменне мастацтва.
А.Р.: Як уплываюць палітычныя працэсы на «Месяцы фатаграфіі ў Менску»? У вас даволі шмат сацыяльна-арыентаваных вострых праектаў, ён распачаўся ў адзін час з перадвыбарнай кампаніяй, потым выбары… Гэта павінна было адбіцца хоць бы на ўзроўні дэфіцыту ўвагі СМІ.
А.Л.: Так, на адкрыцці сапраўды не было СМІ. Але гэта звязана не з тэматыкай фестывалю, а з тым, што праходзіла ўсебеларуская мальба, і ўсе СМІ былі там. Што тычыцца ўвогуле ўплыву палітычнага поля, буду казаць за сябе. З аднаго боку, у мяне ёсць, вядома, самацэнзура, гэта самае страшнае і самае складанае, тое, ад чаго трэба пазбавіцца. З другога – мне здаецца, што ўсё ж такі ёсць нейкае адчуванне таго, што ты можаш, а што не. З трэцяга – мы ўвесь час трошкі хуліганім, як з Украінай сёлета, напрыклад: мы не хадзілі і не пыталі нікога, ці можна паказаць выставу пра Украіну. То-бок гэта такая камунікацыя з самім сабой, крыху на мяжы.
А.Р.: Вы не адчуваеце на сабе ціску дзяржавы?
А.Л.: Я ўжо казаў пра самацэнзуру. Тым не менш у мінулым годзе, напрыклад, фіналістамі прэміі ў межах «Месяца фатаграфіі ў Менску» былі два праекты: «598 скрадзеных дзён» Максіма Сарычава пра палітвязняў – маладых хлопцаў, якіх арыштоўвалі перад Чэмпіянатам свету, – і «ЕўраМайдан» Аляксандра Васюковіча.
А.Р.: Дык што ж такое сучасная фатаграфія ў Беларусі?
А.Л.: Я праўда не разумею, як адказаць на гэтае пытанне. Я б сказаў, што беларуская фатаграфія развіваецца, маладыя аўтары ездзяць на партфоліа-рэв’ю, паказваюць свае праекты, публікуюцца, то-бок ствараецца вялікая база новых імёнаў, якія з’яўляюцца нягледзячы на тое, што адбываецца ў краіне. З’яўляюцца самі па сабе, дзякуючы інтэрнэту, паездкам, дзякуючы інвестыцыям у саміх сябе. Я б таксама сказаў, што беларуская фатаграфія розная – ад ручнога друку дагератыпаў да лічбавых фантастычных калажаў. Зразумела, што ў гэтым дыяпазоне за нейкія напрамкі адказваюць па пары чалавек, але, тым не менш, гэтыя людзі ёсць і яны займаюцца даследаваннем пэўных тэм. З іншага боку, на жаль, у нас не ствараюцца фотакнігі, няма самвыдату, фотабукаў. Гэта наступная прыступка, на якую было б добра перайсці. І трэцяе: беларуская сучасная фатаграфія знаходзіцца ў вельмі камфортных умовах адсутнасці канкурэнцыі: можна 3–5 гадоў працаваць над адной тэмай, можна за 10 гадоў так і не зрабіць кніжку. Бо інфармацыйнае поле тут трохі ізаляванае.
А.Р.: Не магу не спытаць: што вы думаеце пра ўкраінскую фатаграфію?
А.Л.: Трэба было б падрыхтавацца, вядома, перш чым адказваць. Але мне падаецца, што працэс ідзе: прызы атрымліваюцца, людзі ездзяць, у вас ужо ёсць інфраструктура. Толькі засталося зрабіць сапраўдны фотафестываль.
Арына Радзівонава: Ці правільна я разумею, што ў Беларусі сучаснае мастацтва і фатаграфія – гэта адна арт-сцэна?
Андрэй Лянкевіч: Магу сказаць, што асабіста я не аддзяляю фатаграфію ад сучаснага мастацтва. Але, з аднаго боку, ужо пэўны доўгі час у выставачных прасторах разам прадстаўляецца і фатаграфія, і скульптура, і відэа-арт, напрыклад, як такі вялікі кангламерат сучаснага мастацтва. З іншага боку, так склалася, што ў Беларусі няма галерэй, якія спецыялізуюцца толькі на фатаграфіі.
А.Р.: Але чаму? Ёсць галерэя «Ў», але няма фотагалерэй?
А.Л.: На жаль, у нас няма людзей, гатовых інвеставаць у гэтую сферу. Няма такога ўмоўнага Пінчука альбо ўмоўных сяброў Пінчука, якія могуць праплаціць рамонт у «Мастацкім Арсенале», напрыклад, для правядзення біенале. Гэта, напэўна, асноўная прычына.
А.Р.: А колькі каштуе праца беларускага фатографа? Яна дарагая?
А.Л.: Думаю, не. Магчыма, некалькі тысяч даляраў за фатаграфію. Ігар Саўчанка, напрыклад, каштуе да 6000 даляраў за фотаздымак, яго прадаюць галерэі. Кошт маіх фотаздымкаў – каля 1000 даляраў. Але, зразумела, цана вызначаецца не тым, колькі вы гатовыя заплаціць. Заходзіце на artnet, дзе размешчаная ўся статыстыка прададзеных твораў мастацтва, і глядзіце, колькі каштуе аўтар. Але што тычыцца нашага кантэксту, тут трэба разумець месца фатаграфіі ў афіцыйнай сістэме арт-каардынат. Так, калі вы пойдзеце ў Нацыянальны музей у Менску, то ў асноўнай экспазіцыі не ўбачыце ані воднага фотаздымка.
Гэта таксама важна, бо атрымоўваецца, што фатаграфія ў нашай акадэмічнай супольнасці ўсё яшчэ не з’яўляецца паўнавартасным відам мастацтва, а калі там – не, то і большасць гледачоў лічыць гэтак жа. Не думаю, што «Месяц фатаграфіі ў Менску» можа кардынальна змяніць гэтае стаўленне. Так, я чытаю ў каментарах, напрыклад, пра працы Франсуазы Юг’е: «Нейкая баба на газетах» і гэтак далей. На маю думку, такое стаўленне вынікае менавіта з адсутнасці глядацкага досведу, адукаванасці і самаадукацыі ў сферы культуры.
А.Р.: А што адбываецца з фатаграфічнай адукацыяй у Беларусі?
А.Л.: Не магу адказваць за ўвесь сектар, бо сам я не займаюся адукацыяй. Але тут, як мне здаецца, усё больш-менш зразумела. З аднаго боку, існуюць камерцыйныя прыватныя школы, дзе вучаць рэтушаваць, рабіць прыгожую фатаграфію, рэкламу, фэшн, здымаць вяселле. З другога боку, ёсць Акадэмія мастацтваў, дзе напрамку фатаграфіі ў прынцыпе не існуе. Раней там раз на два гады набіралі «Курс фотаграфікі», але зараз я не ўпэўнены, застаўся ён ці не. Акрамя гэтага існуюць яшчэ аўтарскія курсы па фатаграфіі, калі фатографы на асабістым прыкладзе вучаць іншых «мысліць» фатаграфічнай мовай.
А.Р.: А чаму, як вы думаеце, няма дзяржаўнага заказу ў гэтай сферы? Ці хаця б прыватных ініцыятыў з больш выразнай палітыкай выкладання? Фатаграфія не мае попыту?
А.Л.: Не магу адказваць за дзяржаву. Але сітуацыя такая, што амаль усё трэба пачынаць з нуля, бо няма Музея фатаграфіі, галерэі, няма фотачасопіса. Так, з’яўляюцца прыватныя школы, якія спрабуюць, сыходзячы са свайго разумення і бачання, вучыць фатаграфіі, альбо аўтарскія курсы, але нельга назваць гэта інстытуцыялізацыяй фатаграфіі.
А.Р.: Ці ёсць асветніцкія амбіцыі ў «Месяцы фатаграфіі ў Менску»?
А.Л.: Амбіцый у нас хапае. Нават параўноўваючы з Украінай: у вас няма «Месяца фатаграфіі», а ў нас ёсць. Калі мы гаворым пра рэгіянальныя фестывалі, то ў нас атрымліваецца самы буйны з усіх нашых суседзяў. У мінулым годзе адукацыйная праграма складалася з 34 пунктаў: кожны дзень былі лекцыі, паказы фільмаў, прэзентацыі і гэтак далей. У гэтым годзе мы ўлічылі мінулы досвед і скарацілі праграму да лагічнага мінімуму, бо аўдыторыя, гатовая прыходзіць і слухаць, глядзець і разумець тую мову, на якой з імі размаўляюць, пакуль не такая вялікая. Мінулы год паказаў, што калі прыходзіць 15–20 чалавек, то, напэўна, не мае сэнсу везці сюды пераможцаў World Press Photo – гэта не варта такіх высілкаў. Сёлета на сустрэчы прыходзіць ужо 100 чалавек. То-бок мы эканомім свае сілы.
А.Р.: Можа, праблема ў распаўсюдзе інфармацыі?
А.Л.: Калі вы возьмеце нашу праграму – пабачыце доўгі спіс інфармацыйных спонсараў. Мы можам апераваць нейкімі лічбамі, разумеем, колькі людзей у Менску цікавяцца мастацтвам. Іх не больш за 10 000. І каб ім паведаміць, часам дастаткова толькі «Фэйсбуку». Хоць радыё «Юністар» пастаянна ў навінах распавядае пра нашыя выставы. Самы галоўны партал у Беларусі з мільёнам наведнікаў tut.by – наш інфармацыйны спонсар, гэтак жа як і папулярны CityDog. Тэлебачанне робіць шмат сюжэтаў пра нашыя выставы. То-бок прычыну я б сфармуляваў па-іншаму: мы не паказваем такіх прыгожых фатаграфічных выставаў, на якія можна проста прыйсці і атрымліваць першабытнае эстэтычнае задавальненне, як пры праглядзе ўмоўнай Моны Лізы. Мы з камандай выбіраем экспазіцыі, здольныя ў пэўным сэнсе выхоўваць публіку. Задача мінімум – справакаваць сустрэчу гледача з фатаграфіяй, пра існаванне якой ён мо і не здагадваўся.
Але ў наступным годзе мы зробім некалькі выставаў з, так бы мовіць, прыгожай фатаграфіяй, каб чалавек мог проста прыйсці і атрымаць асалоду, але пры гэтым убачыць і ўсё астатняе: важнае і сур’ёзнае.
А.Р.: Каго з беларусаў вы выстаўляеце ў гэтым годзе?
А.Л.: Напрыклад, Аляксандр Васюковіч распавядае пра жаночы гвалт. Хоць гэта не зусім выстава, а хутчэй прэзентацыя праекта. Саму выставу мы будзем паказваць у «ЦЭХу» вясной. Дарэчы, прыязджала французская куратарка і фатографка Франсуаза Юг’е, якая ладзіла экскурсію па сваёй экспазіцыі і запрасіла Сашу паказаць выставу ў Парыжы. Вось гэта таксама важны момант «Месяца фатаграфіі ў Менску». Таксама выстаўляем Сяргея Лескеця з ягоным даследаваннем беларускіх аграгарадкоў. Для яго гэта вельмі важная тэма: ён жыве ў Маладзечне і здымае штодзённасць несталічнага горада знутры. Выстава Ганны Леванковай – гэта філасофскае разважанне пра смерць. На рэтраспектыўнай выставе нашага беларускага класіка Юрыя Васільева фатаграфій прадстаўлена не так шмат – захацелася паказаць Юрыя Васільева не як фатографа. Ён стаяў ля вытокаў трох інстытуцый. У 1964 годзе, калі ствараўся фотаклуб «Мінск», шэсць разоў арганізоўвалі, калі я не памыляюся, велізарны фотафестываль аматарскай фатаграфіі – сюды з’язджаліся прадстаўнікі фотаклубаў з усяго Савецкага Саюза. Акрамя таго, тры гады Васільеў вёў перадачу «Фотапанарама». Таму ў экспазіцыі я размясціў ягоныя манускрыпты, афішы, артэфакты інстытуцыйнай дзейнасці.
Таксама ў нас адкрываецца выстава Беларускай асацыяцыі фотажурналістаў, дзе 14 маладых фатографаў працавалі з рознымі тэмамі. Яшчэ адна важная беларуская выстава адбываецца ў Паставах. Там ёсць фотаклуб «Фотас», дзе цягам доўгіх гадоў выкладаюць фатаграфію падлеткам, ладзяць для ўсёй рэспублікі конкурс. І нам выпаў вялікі гонар іх паказваць. З аднаго боку, гэта непрафесійная інтуітыўная фатаграфія. З іншага – своеасаблівы сацыяльны зрэз: што сёння цікавіць падлеткаў? Што яны фатаграфуюць?
А.Р.: То-бок вы прэзентуеце розны ўзровень майстэрства: ад Марціна Пара да падлетка з фотаклуба ў Паставах. Вам не здаецца, што гэта пазбаўляе фестываль аднаго вектара культурнай палітыкі? Робіць яго такім «усяедным»?
А.Л.: Паспрабую адказаць ад імя ўсёй каманды «Месяца фатаграфіі ў Менску». Асноўная наша задача палягае на тым, каб аб’яднаць усіх гульцоў культурнага поля, усе культурніцкія інстытуцыі Беларусі ў адным праекце, таму што гэта цяпер вельмі важна – акумуляваць розныя сілы: ад дзяржаўных музеяў да незалежных галерэй, арт-пляцовак і фотаклубаў. Гэта адзіны шанец у нашых умовах зладзіць праект такога кшталту. Трэба ствараць і ўмацоўваць сувязі з усімі амбасадамі, Інстытутам Гётэ ў Менску, Польскім інстытутам, прапаноўваць ім супрацоўніцтва, ідэі – і вось тады фестываль магчымы. Знайсці бюджэт, каб зрабіць 24 выставы, – гэта проста няўяўная задача.
Праграма зыходзіць з канцэпцыі, што мы аб’яднаем у межах аднаго культурнага праекта як мага больш ідэй і ініцыятываў, што насамрэч унікальна, бо ў Беларусі больш няма такога праекта, дзе б незалежная галерэя «Ў» удзельнічала разам з дзяржаўным Цэнтрам сучасных мастацтваў – ніхто ніколі ў такія канфігурацыі не аб’ядноўваўся.
А.Р.: Але чаму? Такое супрацоўніцтва выглядае цалкам натуральна: галерэя, якая выстаўляе сучаснае мастацтва, і Цэнтр сучасных мастацтваў…
А.Л.: Так, толькі ў нашым кантэксце. Пакуль, на жаль, натуральным у нас выглядае існаванне паралельных дзяржаўных і незалежных інстытуцый, што звязана ў першую чаргу з рознымі грамадзянскімі пазіцыямі.
А.Р.: Якая грамадзянская пазіцыя ў «Месяца фатаграфіі ў Менску»?
А.Л.: Напрыклад, мы вельмі хацелі паказаць Украіну. Так, у праграме ў музеі Петруся Броўкі прадстаўлены Артур Бондар з праектам пра ветэранаў. На маю думку, фатаграфічная дзейнасць Артура ёсць велізарным выключэннем для постсавецкай прасторы. Дарэчы, ён фатограф агенцтва «VII», а там, калі я не памыляюся, з Усходняй Еўропы толькі палякі.
А.Р.: А чаму не абралі ўкраінскіх «топавых» фатографаў?
А.Л.: З «Сінхрадогс» складана дамовіцца. Галоўная прычына – зразумела, бюджэт, якога ў нас няма. На пачатку мы з камандай складаем праграму фестывалю, а потым гэтую праграму часткамі прапануем партнёрам: немцаў – Інстытуту Гётэ ў Менску, палякаў – Польскаму інстытуту, літоўцаў – Літоўскай амбасадзе і гэтак далей. Мы ідзем і кажам: «Глядзіце, у нас такі класны праект – 24 выставы, а можна з вашай дапамогай зрабіць яшчэ лепей». Яны, напрыклад, пагаджаюцца, але ўносяць і свае карэкціроўкі: «А можа, лепш вось гэтых?» І далей вы размаўляеце і дамаўляецеся. То-бок мы не можам навязаць – мы можам толькі прапанаваць.
А.Р.: Вы сказалі, што робіце праграму ўсёй камандай, але звычайна складаннем плану займаецца куратар альбо група куратараў.
А.Л.: Я добра разумею гэтую схему і цалкам згодны. Але для нас такая мадэль – калі бюджэт вядомы за паўгода, а то і за год да фестывалю, – пакуль раскоша. Мы сядзім і гаворым пра ўмоўныя 10 000 еўра максімум. Як тут можна параўноўваць? Мы гутарылі з Марцінам Пара, і ён даў вельмі каштоўную параду: «Спачатку зафіксуйце схему, а потым запрашайце куратараў». І ён мае рацыю. Адзін раз зладзіць вялікую выставу – гэта такая рамантычная гісторыя. Другі і трэці раз – гэта ўжо праца. Але мы сёлета вырашылі паўтарыць схему, каб дакладна ўсё зафіксаваць.
Што тычыцца ўдзелу ўсёй каманды, мы ўсе вучымся, ніхто з нас да гэтага нічога падобнага не рабіў. Кожны з нас прыносіць у праект штосьці сваё. Напрыклад, Вольга Рыбчынская і Ганна Самарская курыруюць самастойную выставу «Fashion is my passion! Модная індустрыя 70-х – 90-х гадоў: беларускі фармат». Але на наступны год у нас ужо ёсць дамоўленасць з замежным куратарам, які зробіць праграму ці, як мінімум, галоўную экспазіцыю.
А.Р.: Навошта запрашаць замежных куратараў? Вам не здаецца, што гэта правакуе шматлікія моманты, характэрныя для посткаланіяльнага дыскурсу?
«Будзь рэалістам – мрой пра Марціна Пара»
А.Л.: У гэтым годзе, калі да нас прыехала куратарка з с/о Berlin Ан-Крысцін Бертран, яна толькі кантралявала развеску экспазіцыі, і для нас гэта быў вялікі досвед і шалёны стрэс, вельмі высокая планка. Гэта быў адзін з самых моцных выклікаў. Да цябе ўжо не ставяцца як да нейкага там рэгіянальнага афрыканскага мястэчка, маўляў, ну добра, вось мы прыехалі, а вы як хочаце, так і вешайце. А ўсталёўваюць самую высокую планку. У цябе не пытаюцца, колькі вы спалі, елі; і тое, што ты разам з жонкай і некалькімі сябрамі ўсе выходныя фарбаваў гэтыя сцены, бо няма сродкаў наняць рабочых, таксама нікога не турбуе. Ты пачынаеш разумець, што з табой размаўляюць на роўных. Чаго гэта каштуе? Нерваў. Мы лаяліся, потым я прасіў прабачэння.
Але гэтая планка – стварэнне арыенціраў. Бо ў нашай краіне няма інстытута куратарства, ён толькі зараджаецца, таму важна кагосьці прывозіць. Калі прыязджае заходні куратар, гэта вельмі моцна дапамагае.
А.Р.: Як вам удалося запрасіць Марціна Пара?
А.Л.: Год перамоваў, больш за сотню мэйлаў – і ён прыехаў. Мы бачыліся да гэтага ў Каўнасе. Я перамог там на партфоліа рэв’ю, а ў яго было адкрыццё выставы з Рымальдасам Вікшрайцісам. Так мы пазнаёміліся.
А.Р.: На якіх умовах ён пагадзіўся?
А.Л.: Усё па-даросламу, ён даслаў райдар.
А.Р.: І чаго хочуць такія тытаны?
А.Л.: Нічога асабліва: камфорт і максімум карысці за мінімальную колькасць часу. Ён прыязджае на адзін дзень, чытае лекцыю і з’язджае. Я хачу сказаць пра тое, што ўсё магчыма. Уявіце сабе: на тым тыдні, калі ён быў тут, у яго адкрывалася чатыры выставы ў Еўропе. І адна з іх у Пецярбургу. А ў нас акурат была выстава «Фотадэпартамента». Ён прыйшоў паглядзець гэтую выставу, і я запосціў фатаграфію з ім. А хлопцы з «Фотадэпартамента» кажуць: «Ды не, ну які Марцін Пар. Вось у яго выстава адкрываецца. І што, ён прыехаў у Менск?» То-бок ёсць нейкія рэчы, што зрушваюць ментальныя блокі.
Вось ты сядзіш і думаеш: «Менск… Сюды немагчыма прывезці Марціна Пара». І ўсе кажуць: «Немагчыма». А потым ты прывозіш. І ўсё.
А.Р.: Каго вы плануеце прывезці ў наступным годзе?
А.Л.: Яшчэ не ведаю. Нам вельмі важна прывезці Вольгу Свіблаву. Гэта такі чалавек-інстытуцыя. Але праграму на наступны год яшчэ не складалі: трэба завершыць сёлетнюю. Аднак хацелі б выставу Карцье-Брэсона паказаць.
А.Р.: Але ўсё ж такі, вяртаючыся да запрашэння заходніх куратараў, часцей за ўсё яны цалкам падпарадкоўваюць пад сябе працэс, а мастакі прапануюць тое, што чакаюць заходнія еўрапейцы ад постсавецкай краіны: чарнуху, бытавыя праблемы, у выпадку Беларусі яшчэ і сляды дыктатуры. Умоўна кажучы, такія «бамжы» Барыса Міхайлава.
А.Л.: У мяне таксама ёсць пытанні да гэтага праекта Міхайлава. Што тычыцца супрацы з замежнымі куратарамі, у мяне няма страху страціць сваю мастацкую незалежнасць. Два гады таму я зрабіў кнігу сумесна з нямецкім куратарам аб сучаснай беларускай фатаграфіі «By Now», якая выйшла ў нямецкім выдавецтве. Маціяс Хардэр, дырэктар музея Хельмута Ньютана ў Берліне, быў куратарам праекта. Калі ён прыехаў у Менск, мы прайшліся па ўсіх музеях і галерэях, каб максімальна поўна адабраць аўтараў, але гэта было няпроста, бо, як я казаў ужо, фатаграфіі там амаль што няма. Тады мы вырашылі аб’явіць конкурс, і 150 чалавек даслала свае фотапраекты. Я зрабіў першую праселекцыю, бо, зразумела, коцікаў і кветкі трэба прыбраць. А далей Маціяс выбіраў ужо сам, і маёй задачай было толькі паказаць куратару максімальны дыяпазон, далей працаваў ён сам.
І я думаю, наступным годам нам будзе важна злучыць беларускіх аўтараў і замежных куратараў, каб гэта не было такім беларускім даследаваннем, а атрымаўся годны прадукт, які потым можна паказваць за мяжой.
А.Р.: Які галоўны слоган «Месяца фатаграфіі ў Менску»?
А.Л.: Будзь рэалістам – мрой пра немагчымае.
А.Р.: То-бок галоўнай тэмы альбо вектара як такіх няма?
А.Л.: Пакуль не, але наступным годам мы паспрабуем гэта зрабіць. Аднак ва ўмовах адсутнасці бюджэту гэта не так проста. У нас ёсць чатыры напрамкі: беларускае сучаснае мастацтва і класіка, а таксама сучасная фатаграфія і класіка нашых суседзяў.
А.Р.: Хто курыраваў галоўную экспазіцыю?
А.Л.: Гэта сінтэз працы каманды і нашых партнёраў. Каманда – 20 чалавек. Калі я пачынаў распрацоўваць праект і сталі ўзнікаць пэўныя задачы, пачаў шукаць людзей. Большасць – былыя студэнты з ЕГУ, дзе я чытаю курсы сучаснай фатаграфіі і фотажурналістыкі. Ганна Самарская каардынавала праекты з боку Музея сучаснага мастацтва. Дырэктарка «ЦЭХа» Юля Дарашкевіч цалкам узяла на сябе прэмію «ПРАФОТА», заснаваную намі для беларускіх фатографаў. Потым у нас ёсць два піяршчыка – Ганна Карпенка і Антаніна Серакова, гэта людзі з бізнесу, якія нам дапамагаюць. Ёсць шэраг людзей, якія пісалі тэксты і перакладалі, напрыклад Вольга Бубіч. Рэдактарамі каталога выступілі таксама мае былыя студэнты з ЕГУ – Аляксей Барысёнак і Вольга Сасноўская, яны цалкам распрацоўвалі канцэпцыю і замаўлялі тэксты. Мая правая рука – Насця Ранько, за сайт адказвалі Максім Сарычаў і Вольга Бычкова. З архітэктурай выставачнай прасторы нам дапамагалі архітэктары – два маладыя хлопцы з фірмы «Зробім Архітэкт». То-бок, як бачыце, каманда ў нас вялікая.
А.Р.: З якімі праблемамі вы сутыкнуліся падчас працы над фестывалем?
А.Л.: Самымі вялікімі праблемамі сталі адсутнасць бюджэту і досведу. Таму што прыходзіцца ўвесь час нанова адкрываць для сябе рэчы, якія да цябе ўжо былі адкрыты іншымі людзьмі ў іншых краінах.
А.Р.: Ці спрабавалі вы падаваць фестывальны праект на гранты?
А.Л.: У нас тут свая гісторыя. Ва ўрада грантаў няма. Я не разумею, навошта пісаць ім ліст, маўляў, дайце грошай, і як мы будзем далей будаваць адносіны з нашым Міністэрствам культуры, напрыклад. Любы спонсар, які вылучае сродкі, зыходзячы са сваіх перакананняў, прыносіць сваё бачанне фестывалю, але ж відавочна, што з Міністэрствам культуры ў нас абсалютна рознае бачанне і разуменне мастацтва.
А.Р.: Як уплываюць палітычныя працэсы на «Месяцы фатаграфіі ў Менску»? У вас даволі шмат сацыяльна-арыентаваных вострых праектаў, ён распачаўся ў адзін час з перадвыбарнай кампаніяй, потым выбары… Гэта павінна было адбіцца хоць бы на ўзроўні дэфіцыту ўвагі СМІ.
А.Л.: Так, на адкрыцці сапраўды не было СМІ. Але гэта звязана не з тэматыкай фестывалю, а з тым, што праходзіла ўсебеларуская мальба, і ўсе СМІ былі там. Што тычыцца ўвогуле ўплыву палітычнага поля, буду казаць за сябе. З аднаго боку, у мяне ёсць, вядома, самацэнзура, гэта самае страшнае і самае складанае, тое, ад чаго трэба пазбавіцца. З другога – мне здаецца, што ўсё ж такі ёсць нейкае адчуванне таго, што ты можаш, а што не. З трэцяга – мы ўвесь час трошкі хуліганім, як з Украінай сёлета, напрыклад: мы не хадзілі і не пыталі нікога, ці можна паказаць выставу пра Украіну. То-бок гэта такая камунікацыя з самім сабой, крыху на мяжы.
А.Р.: Вы не адчуваеце на сабе ціску дзяржавы?
А.Л.: Я ўжо казаў пра самацэнзуру. Тым не менш у мінулым годзе, напрыклад, фіналістамі прэміі ў межах «Месяца фатаграфіі ў Менску» былі два праекты: «598 скрадзеных дзён» Максіма Сарычава пра палітвязняў – маладых хлопцаў, якіх арыштоўвалі перад Чэмпіянатам свету, – і «ЕўраМайдан» Аляксандра Васюковіча.
А.Р.: Дык што ж такое сучасная фатаграфія ў Беларусі?
А.Л.: Я праўда не разумею, як адказаць на гэтае пытанне. Я б сказаў, што беларуская фатаграфія развіваецца, маладыя аўтары ездзяць на партфоліа-рэв’ю, паказваюць свае праекты, публікуюцца, то-бок ствараецца вялікая база новых імёнаў, якія з’яўляюцца нягледзячы на тое, што адбываецца ў краіне. З’яўляюцца самі па сабе, дзякуючы інтэрнэту, паездкам, дзякуючы інвестыцыям у саміх сябе. Я б таксама сказаў, што беларуская фатаграфія розная – ад ручнога друку дагератыпаў да лічбавых фантастычных калажаў. Зразумела, што ў гэтым дыяпазоне за нейкія напрамкі адказваюць па пары чалавек, але, тым не менш, гэтыя людзі ёсць і яны займаюцца даследаваннем пэўных тэм. З іншага боку, на жаль, у нас не ствараюцца фотакнігі, няма самвыдату, фотабукаў. Гэта наступная прыступка, на якую было б добра перайсці. І трэцяе: беларуская сучасная фатаграфія знаходзіцца ў вельмі камфортных умовах адсутнасці канкурэнцыі: можна 3–5 гадоў працаваць над адной тэмай, можна за 10 гадоў так і не зрабіць кніжку. Бо інфармацыйнае поле тут трохі ізаляванае.
А.Р.: Не магу не спытаць: што вы думаеце пра ўкраінскую фатаграфію?
А.Л.: Трэба было б падрыхтавацца, вядома, перш чым адказваць. Але мне падаецца, што працэс ідзе: прызы атрымліваюцца, людзі ездзяць, у вас ужо ёсць інфраструктура. Толькі засталося зрабіць сапраўдны фотафестываль.
